Wie wint de strijd om technologische macht: de draak of de adelaar?

Beeld Idris van Heffen

Vergeet raketten, bommen, vliegdekschepen en tanks. Het strijdperk van de Verenigde Staten en China, die allebei het machtigste land ter wereld willen zijn, is technologie. En de centrale vraag is: wie van beide lukt het om de communicatiemiddelen te beheersen?

Als een echte zakenman denkt president Donald Trump altijd in deals en in handel. Wie iets van een ander koopt, is in zijn ogen de zwakkere partij, behalve als hij stiekem iets in zijn achterzak heeft. “Bij Trump draait alles om commercie”, zegt Daniel Wagner van adviesbureau Country Risk Solutions, die het boek ‘China Vision’ schreef.

Trump was er daarom eerst niet zo happig op om de Chinese telecomproducent Huawei aan te pakken. Dat bedrijf kocht toch mooi allerlei Amerikaanse onderdelen en software? Dat Huawei volgens veel analisten en inlichtingendiensten een veiligheidsrisico vormde omdat het zou kunnen spioneren via de netwerken die het bedrijf aanlegde, was voor hem minder van belang. “De Amerikanen hielden Huawei allang in de gaten, jaren voor de handelsoorlog begon”, zegt Wagner.

Juist in de handelsoorlog tussen China en de VS, die Trump anderhalf jaar geleden begon, kwam het blokkeren van Huawei ineens wel goed uit. Het Chinese bedrijf mag van Wash-ington geen Amerikaanse onderdelen meer krijgen, geen netwerken aanleggen in de VS en bovendien vraagt dat land aan zijn bondgenoten om mee te doen. Ook al is een deel van de maatregelen om praktische redenen even uitgesteld, Trump hoopt zo het boegbeeld van de Chinese hightech op de knieën te krijgen. Maar de president houdt de opties open: donderdag zei hij nog dat Huawei onderdeel kan zijn van een handelsovereenkomst. 

Zware tijden

De aangekondigde maatregelen tegen Huawei gaan dieper dan een economisch machtsspelletje. Aan Chinese kant leeft dat besef heel sterk. Niet voor niets waarschuwde president Xi Jinping zijn landgenoten deze week voor zware tijden. “We staan aan het beginpunt van een nieuwe Lange Mars”, zei Xi in een toespraak. Daarmee verwees hij naar de zware, langdurige tocht van de Chinese communisten, waarmee ze in de jaren dertig tot ieders verrassing uit een hopeloze positie ontsnapten.

Staat China dan aan de rand van de afgrond als het Huawei economisch tegenzit? Nee, dat niet, zelfs een faillissement van het bedrijf zou de 1,3 miljard Chinezen niet direct raken. Maar Xi doelde op iets belangrijkers: zijn streven en dat van de partij om van China wereldleider te maken in technologie en communicatie.

Hacken en spionage via netwerken, waarin China sterk is, spelen een rol in deze strijd. Maar ze zijn slechts een middel tot een hoger doel: technologische dominantie.

“We zien hier een strijd tussen twee landen om de macht”, zegt Frans-Paul van der Putten, onderzoeker bij Clingendael. “Om die strijd te winnen gebruiken ze technologie, maar uiteindelijk gaat het om de grote vraag: wie is de nummer één in de wereld?” Met de maatregelen geven de VS volgens Van der Putten een signaal af: “Verander je koers, want wij hebben de middelen om jullie pijn te doen.” Dat bleek al direct toen het Amerikaanse bedrijf Google meldde dat het Huawei niet langer zijn software zal leveren. “Huawei en Google zijn pionnen in de machtsstrijd.”

Die machtsstrijd doet denken aan de Koude Oorlog, toen de VS en de Sovjet-Unie tegenover elkaar stonden. Destijds was de dreiging in de eerste plaats militair, met kernwapens op scherp aan beide kanten van het IJzeren Gordijn tussen Oost en West. Maar ook ideologie speelde een grote rol: de VS als kampioen van het kapitalisme tegenover de communistische heilstaat de Sovjet-Unie.

“De situatie is heel anders dan de Koude Oorlog en toch is een vergelijking zinvol”, zegt Van der Putten. “Al was het maar om te zien dat er nu veel meer zaken door elkaar heen lopen. Toen was er een duidelijke scheiding tussen de machtsblokken. De economische banden tussen Oost en West waren ook niet zo sterk. Nu is de economie wereldwijd verknoopt en de technologie heeft daarin een signaalfunctie.” De vergelijking met kernwapens dringt zich op: ook die werden gebruikt als boodschap, zoals toen de Russen rond 1980 begonnen met de plaatsing van middellange-afstandsraketten.

illu huawei Beeld Maus Bullhorst

Troef 

Wat maakt de technologie nu tot het nieuwe strijdperk? Van der Putten: “Technologie wordt gezien als dat wat je nodig hebt om je te ontwikkelen tot wereldleider. De inzet is dus het vergroten van de macht door technologie. De Amerikaanse overheid ziet technologie als haar belangrijkste troef.”

De Amerikaanse kracht op dit gebied komt van private bedrijven, maar die kunnen wel worden ingezet voor strategische doelen, zegt Van der Putten. “Google moet binnen de politieke kaders opereren. Voor Chinese bedrijven geldt dat nog sterker. Peking heeft nog meer instrumenten om bedrijven te sturen.”

Wagner vindt dat ook de VS moeten inzetten op meer politieke sturing van technologische ontwikkelingen. “De VS moeten de publieke en private sector beter combineren. Maar dat gaat niet gebeuren.”

Het gaat niet meer om economische concurrentie tussen de bedrijven, of zelfs tussen de twee landen. Vanuit het vrijemarktdenken was de bestaande situatie ideaal: Westerse bedrijven profiteerden van goedkope Chinese arbeidskracht, China kon zijn export laten groeien. Opkomende Chinese bedrijven maakten producten die voor consumenten in het Westen goed en goedkoop waren. Nog even de toegang tot de Chinese markt regelen, en iedereen was tevreden geweest.

Maar de inzet is verhoogd, zegt Van der Putten. “De boodschap van de VS aan China is nu: we zullen nooit dulden dat een ander land sterker wordt dan wij. Voor beide partijen is duidelijk dat gezamenlijk leiderschap geen optie is. Er moet er één winnen. Dus moet China wel inzetten op de ontwikkeling van autonome technologie, die niet wordt geraakt door Amerikaanse maatregelen.”

Technologisch topland

De maatregelen tegen Huawei lijken een tegenvaller voor het bedrijf, dat geen software en geen computerchips meer krijgt van Amerikaanse producenten. Maar op termijn stimuleren ze China om die producten zelf te ontwikkelen en te verbeteren. Vandaar de nieuwe Lange Mars van Xi: China moet alles op alles zetten en vele miljarden investeren om het technologische topland te worden.

Wie wint deze strijd? De VS, de grootste en sterkste economie ter wereld, of China, de opkomende macht met een enorm potentieel tot ontwikkeling? Van der Putten: “Op de korte termijn hebben de VS de beste kaarten, op de lange termijn staat China er beter voor. Deze stap van de Amerikanen is een terugslag, maar dat motiveert de Chinezen alleen maar.”

In China is er een omslag in het denken te zien. Na de economische modernisering onder Deng Xiaoping in de jaren tachtig bleef het land zich internationaal lange tijd bescheiden opstellen, legt Van der Putten uit. “De Chinezen zeiden: we hoeven niet de sterkste te zijn, als we ons maar kunnen verdedigen tegen de Amerikanen. Nu zeggen ze: we kunnen ons alleen verdedigen als we de sterkste zijn.”

Hij wijst op een constante in de Chinese blik op de wereld. “Het idee dat het land lang is onderdrukt door het Westen. Vreemde mogendheden willen iets van China, vooral toegang tot die enorme markt, en daarom houden ze het land zwak. Xi en de Communistische Partij houden die manier van kijken in stand. Xi heeft gezegd dat zijn grote doel is om China te verlossen van de Amerikaanse dreiging.”

illustratie voor bij het artikel over de VS vs China. Beeld Idris van Heffen

Harde scheiding

Door de technologische strijd tussen de twee wereldmachten ontstaat er volgens sommige analisten een nieuw IJzeren Gordijn, een harde scheiding tussen de Chinese en de Amerikaanse technologie. Van der Putten sluit zich daar voorzichtig bij aan. “In de jaren negentig gingen we ervan uit dat er één wereldwijd internet is. Maar China bleek toch in staat zijn eigen subdomein te creëren. De ‘grote firewall’ sluit Chinese gebruikers deels af van het wereldwijde web.”

China houdt het internetgebruik in eigen land onder controle, politieke kritiek wordt niet getolereerd. Om die controle mogelijk te maken zijn veel buitenlandse sociale media, zoals Facebook en Twitter, in China niet te gebruiken. Dat Chinese model is ook voor andere autoritair geregeerde landen aantrekkelijk, zegt Van der Putten. “Je ziet de ontwikkeling dat sommige landen een open internet hebben, de Amerikaanse versie, en andere meer het Chinese model. Daarin kan de staat internet reguleren.”

En dan wordt het belangrijk waar landen zich bij aansluiten: kiezen ze voor het Amerikaanse model of voor het Chinese? Die scheiding zal wereldwijd gevolgen hebben, meent Van der Putten, zeker nu nieuwe 5G-netwerken nog veel meer uitwisseling van informatie mogelijk maken. “De Amerikanen eisen dat hun bondgenoten geen netwerken laten aanleggen door Huawei. Maar veel landen in Azië en Afrika zullen daar wel voor kiezen.”

Die keuze heeft niet alleen concrete gevolgen, zoals controle over het dataverkeer in andere landen, maar ook een symbolische betekenis. Van der Putten: “Landen laten zien waar ze staan door positie te kiezen in het debat over 5G. Je kunt het vergelijken met de keuze voor de F35 als opvolger van de F16, dat is ook een politieke keuze voor Amerikaanse techniek.”

Nieuwe Zijderoute

Landen die kiezen voor Chinese technologie voor hun communicatie, kunnen te maken krijgen met invloed uit Peking. Die was er toch al in veel gevallen, dankzij de Nieuwe Zijderoute. Daarmee krijgt China controle over transportverbindingen in andere landen, door de aanleg van wegen, spoorlijnen en havens. De ontvangende landen blijven soms zitten met grote schulden aan Peking.

Als overheden in zee gaan met de Chinezen en hun technologie inkopen, kan dat grote gevolgen hebben. Landen op de Balkan die kiezen voor Huawei, hebben een probleem als ze willen toetreden tot de Navo. Zo krijgt de keuze voor technologie een politieke lading. Ook veel EU-landen kunnen nu al moeilijk om de Chinezen heen, al was het maar omdat veel bestaande netwerken ook gebruikmaken van de technologie van Huawei.

Westerse overheden zijn er niet in geslaagd om hun netwerken te beveiligen, zegt Daniel Wagner. “Het lijkt of ze compleet naïef zijn. Ik maak me grote zorgen over Duitsland en Groot-Brittannië.” Die landen hopen door afspraken met Huawei te voorkomen dat het bedrijf controle krijgt over data. Wagner heeft er geen vertrouwen in. “Je kunt niet rekenen op contractuele afspraken met de Chinezen. Met de keuzes die Europese landen maken, zetten ze de trans-Atlantische verhoudingen onder druk.”

En hij wijst op de opkomst van kunstmatige intelligentie, die in steeds meer producten en netwerken een rol speelt. “China zal die ontwikkeling controleren. De komende tien jaar investeert het land 150 miljard dollar in onderzoek. De Chinezen hebben visie, ze weten waar ze naartoe willen.”

Lees ook: 

China pakt ons gewoon in’

Er is een nieuwe wereldorde op komst met China als dominante supermacht, betoogt Rob de Wijk in zijn nieuwe boek. Het Westen maakt nog een kansje, als het zich verenigt.

Dictators gebruiken steeds vaker ‘cyberhuurlingen’ in hun strijd tegen critici

Autocraten gebruiken steeds vaker onlinemiddelen om hun bevolking eronder te houden. Soms met hulp van ‘cyberhuurlingen’. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden