Essay

Wie was er beter voor vrouwen: Don Juan of Casanova?

Errol Flynn als Don Juan in 'The adventures of Don Juan' uit 1948. Beeld Hollandse Hoogte / REX features

Bij het verschijnen van een biografie over en de memoires van Giacomo Casanova vraagt Beatrijs Ritsema zich af: wie was er beter voor vrouwen, Don Juan of Casanova?

Behalve dat de een van Spaanse origine was en de ander afkomstig uit Italië wist ik eigenlijk het verschil niet tussen Don Juan en Casanova. Beiden hebben het gebracht tot de spreekwoordelijke status van vrouwenversierder, een type man waarvoor vrouwen op hun hoede moeten zijn. Maar verder? Wie is bijvoorbeeld de gevaarlijkste van de twee?

Enige naspeuringen leerden mij dat ze niet zomaar inwisselbaar zijn. Don Juan is een in de 14de eeuw gesitueerde mythische figuur die tot de verbeelding sprak van sterkeverhalenvertellers en romanschrijvers. Mozart wijdde zijn opera ‘Don Giovanni’ aan deze erotomaan die niet tot inkeer wilde komen en op het eind naar de hel wordt afgevoerd. 

Casanova, geboren in Venetië, had een armoedige jeugd met grotendeels afwezige ouders - op zijn achtste stierf zijn vader, zijn moeder werkte als rondreizend actrice. Dankzij zijn intelligentie kon hij zich opwerken tot man van de Verlichting met een brede belangstelling, die zich bezighield met onder andere filosofie, het recht, diplomatie en occultisme. 

Daarnaast was hij een obsessief gokker die de casino’s afschuimde en een gewiekste scharrelaar die in de 18de eeuw in heel Europa op het randje van de oplichterij opereerde, soms ook eroverheen. Zijn aanvaringen met de wet dan wel zijn schulden brachten hem een paar keer in de gevangenis. Uit de zwaarst bewaakte daarvan (die in Venetië) wist hij ook weer te ontsnappen. Als uitgesproken libertijn beminde hij vele vrouwen van uiteenlopende rangen en standen. 

In ‘De geschiedenis van mijn leven’ heeft hij zijn levenswandel minutieus en volgens historici naar waarheid opgetekend. Van de totale tekst is overigens maar tien procent gewijd aan scabreuze avonturen met vrouwen - zo monomaan was hij zeker niet.

In de ruim veertig jaar dat Casanova seksueel actief was (na zijn zestigste hield hij ermee op en verlegde zijn aandacht naar het schrijven van zijn memoires), kon hij bogen op 116 veroveringen en werd hij 16 keer afgewezen, terwijl Don Juan pochte op 1000 bedpartners alleen al in Spanje. Een verschil van maar liefst een factor tien! 

Om die enorme aantallen binnen te halen moet Don Juan het doel meer ter harte zijn gegaan dan de weg ernaartoe. Je wordt geen seksuele krachtpatser met aanminnig geflikflooi. Het kan niet anders of daar komt een zekere bruutheid aan te pas, een malicieuze voortvarendheid die geen nee wil horen. Je zou ook kunnen zeggen: Don Juan deinsde niet terug voor verkrachting, als dat hem uitkwam. 

Tekst loopt door onder afbeelding

Casanova groter Donald Sutherland Beeld RV

Meer moeite voor de vrouw

Getalsmatig deed Casanova het een stuk rustiger aan. 116 vrouwen op een seksuele carrière van veertig jaar komt neer op drie vrouwen per jaar. Een heel schappelijke score en minder dan de aantallen die onder promiscue homo’s circuleren. Casanova was dan ook niet een man van onenightstands. Die zaten er natuurlijk ook bij (hij liet geen kans liggen), maar in het algemeen deed hij toch moeite om een vrouw voor wie hij zich interesseerde het hof te maken met interessante praatjes en attenties en kwam hij graag nog een paar keer bij haar terug. 

Zijn seksuele gulzigheid voerde hem naar dames uit de hogere kringen, kloosterzusters (vaak verkapte maintenees), echte prostituees, maar ook naar sterk minderjarige meisjes die onder het mom van potentiële partner door hun armlastige vader of broer voor een bepaald tarief werden aangeboden. In sommige gevallen bleef hij na afloop van de affaire contact houden met zijn ex-maîtresses, soms ook ondersteunde hij hen financieel. Daarnaast had hij een levendige belangstelling voor trio’s (altijd met twee dames) en voyeurisme. Overigens werd ook hij een keer voor verkrachting aangeklaagd, maar kreeg vrijspraak wegens gebrek aan bewijs.

Hij was een deugniet, maar een charmante deugniet en dat zijn amoureuze belangstelling nogal volatiel was en nooit exclusief aan een bepaalde dame bleef hangen hoorde bij zijn karakter. Zoals hij schreef: “Het huwelijk is het graf van de liefde.” Voor hem geen gezapig leventje bij de huiselijke haard met vrouw en kinderen. Hij zocht de spanning van de jacht en de zoete extase van (doorgaans clandestiene) ontmoetingen met vrouwen die er ook zin in moesten hebben. Een deel van zijn plezier was het plezier dat minnaressen ervoeren bij hun seksescapades. Seks was voor hem geen zaak van aan z’n gerief komen en wegwezen - hij beschouwde het als een eer en een genoegen om zijn bedpartner van dienst naar diverse toppen van verrukking te begeleiden. Een andere uitspraak van hem: “Ik verover niet, ik geef me over.”

Een voorbeeldige en avant la lettre geëmancipeerde minnaar dus. Althans naar eigen zeggen, maar zelfs als hij zich in dit opzicht mooier voordeed dan hij was, blijft nog staan dat hij zich bewust was van het belang van de vrouwelijke lust, iets waar weinig van zijn mannelijke tijdgenoten zich mee bezighielden en waar Don Juan waarschijnlijk überhaupt niet over nadacht.

Tekst loopt door onder afbeelding

'Don Juan DeMarco' (1995), gespeeld door Johnny Depp Beeld RV

Het is een complex

Toch is het niet Don Juan maar Casanova die de kwaaie pier werd in het therapeutische denken over vrouwenveroveraars. In zijn boek ‘Het Casanovacomplex’ (1998) promoveerde psycholoog Peter Trachtenberg hem tot prototype van de ‘foute man’, wiens promiscuïteit als een dwangneurose beschouwd moet worden, een symptoom van innerlijke leegte. 

De wortels van deze dwangstoornis liggen onveranderlijk in de jeugd, waarin sprake was van een afwezige vader of een wisselvallige, onbetrouwbare moeder of allebei. De emotionele verwaarlozing leidt ertoe dat de getroffene de rest van zijn leven nooit genoeg liefde kan krijgen. Omdat hij bang is om, net als toen hij een kind was, in de steek gelaten te worden, wil hij altijd zelf degene zijn die in de steek laat. Het is de enige manier waarop hij controle kan houden. 

Ongelukkigerwijs trekken foute mannen juist het soort vrouwen aan die op een onbewust niveau hun innerlijke leegte herkennen, omdat zij zelf ook het een en ander aan emotionele verwaarlozing hebben meegemaakt als kind. Deze vrouwen hebben zich voorgenomen om het anders aan te pakken in de liefde en lijden op hun beurt ook aan een neurotische dwangstoornis: het verpleegstercomplex. Ze willen zo’n man redden en compenseren zijn gebrek aan verantwoordelijkheidsbesef door een overmaat aan verantwoordelijkheidsbesef.

Terwijl de narcistische, foute man fluitend op weg gaat naar zijn volgende verovering, zint de verpleegster op middelen om haar geliefde tot het inzicht te brengen dat zij voor elkaar bestemd zijn en zakt daarbij hopeloos weg in een moeras van liefdesverdriet en emotionele afhankelijkheid.

Te oppervlakkige indruk

Er valt best iets te zeggen voor deze freudiaans gekleurde analyse van de neurotische betrekkingen tussen foute mannen en vrouwen die zich aan hem uitleveren. Een kundige therapeut zal allicht iets kunnen verwrikken aan de vastgeroeste psychodynamiek van betrokkenen. 

Maar het bevalt me niet dat Trachtenberg de naam Casanova heeft verbonden aan het door hem geanalyseerde syndroom, want daarvoor maakt de historische figuur een te luchthartige indruk. Te oppervlakkig ook. Hij was een schavuit die streken uithaalde. Hij joeg vrouwen na. Voor zijn eigen plezier en dat van zijn bedgenotes. Waarvan acte in zijn memoires. Zoals een sigaar soms alleen een sigaar is, moet je achter recreatieve seks soms niet meer zoeken dan precies wat het is: recreatieve seks. Vragen als ‘Zullen we trouwen en ons voortplanten?’, ‘Houd je van mij voor altijd en eeuwig?’ komen daarbij helemaal niet aan de orde. Voor zover Casanova’s reputatie op het gebied van trouweloosheid hem niet vooruit snelde, haastte hij zich wel om elke mogelijke hoop van vrouwen op vastigheid onmiddellijk de kop in te drukken. Hij had geen zin in gedoe.

Het boek van Trachtenberg en een aantal verwante boeken (in Nederland bijvoorbeeld ‘Het monsterverbond’ van Carolien Roodvoets, 2003) zetten foute mannen en hun vrouwelijke slachtoffers in een therapeutische schijnwerper die niet helemaal onzinnig is, maar soms toch ook lichtelijk hysterisch klinkt, alsof werkelijk alle mannen maar een ding willen en vrouwen voortdurend op hun tellen moeten passen. Dit boekengolfje liftte mee op de populaire socio-biologische notie van de man als roofzuchtig wezen die zijn sperma overal wil rondsproeien en de vrouw als prooidier die zuinig moet zijn met haar eitjes. 

Natuurlijk lopen er van dat soort mannen rond: Tiger Woods, Dominique Strauss-Kahn en Dzjengis Khan om er een paar te noemen, maar volgens therapeut en onderzoeker Andrew Smiler in ‘Challenging Casanova. Beyond the Stereotype of the Promiscious Young Male’ (2012) haalt slechts 15 procent van de jonge mannen drie bedpartners per jaar en slechts drie procent bereikt er negen over een periode van drie jaar. Het merendeel van de jonge mannen is helemaal niet tuk op de rol van Casanova, maar wil gewoon een leuke vriendin die lief is en graag seks met hem wil. Een verlangen dat al moeilijk genoeg is om voor elkaar te krijgen.

Pick-up artist

Onder een moderne, ordinairdere variant van de meedogenloze vrouwenversierder vallen de pick-up artists, mannen die een cursus hebben gevolgd om vrouwen in uitgaansgelegenheden of waar dan ook in het wild aan te spreken met het doel om ze zo snel mogelijk in bed te krijgen. Volgens Neil Strauss die in 2006 ‘The Game’ publiceerde, een handleiding voor effectief versiergedrag, werken beledigingen beter dan complimenten en gaat het er vooral om dat een man zich superieur opstelt in de omgang met vrouwen. Strauss werd rijk met het geven van workshops, er ontstonden pick-up artist communities op internet, maar de lol voor deelnemende mannen leek meer te zitten in elkaar de loef afsteken dan in seks met vrouwen, laat staan dat ze er een vriendin aan overhielden, terwijl ze daar in de eerste plaats om verlegen zaten. Het fenomeen van de pick-up artist met z’n theatrale rollenspel en scoringsdrift valt op geen enkele manier serieus te nemen.

Tekst loopt door onder afbeelding

In 1976 speelt Marcello Mastromianni de hoofdrol in 'Casanova 70'. Beeld RV

Vergeleken met Casanova is de Don Juan, zoals die in verhalen en opera’s naar voren komt, een veel duisterder personage. Iemand in wie zich afgronden openen waar aan de lopende band vrouwen in vallen. Casanova en Don Juan beheersen tot in de puntjes de kunst van de verleiding, maar bij Casanova blijft het gezellig, terwijl elke tegenspeelster van Don Juan weet of kan weten dat het lijden wordt. En toch gaat de vrouw haars ondanks erin mee.

Even afgezien van de verwerpelijke verkrachtingen (maar in mythes en legendes is het verschil tussen verkrachting en verleiding summier - vrouwen worden vaak verliefd ná een verkrachting) beschikt een Don Juan over dusdanige verleidingstactieken dat vrouwen en masse voor hem vallen.

Gevaarlijk, maar ze springt

Opmerkelijk genoeg werkt een reputatie als player niet per se nadelig. Verleid worden door een gepatenteerde Don Juan is als een tweesnijdend zwaard. Enerzijds is een vrouw gestreeld als een woest aantrekkelijke man die zoveel vrouwen kan krijgen als hij wil, zijn blik op haar laat rusten - er wordt nota van haar genomen door een icoon! Denk Mick Jagger, Justin Bieber, Ryan Gosling en dezulken - anderzijds, en hier komt Trachtenberg om de hoek kijken, wordt ze, terwijl de man haar zoetgevooisd het vuur na aan de schenen legt, bevangen door almachtsfantasieën. Hij wil haar en zij is degene die hem temmen kan en in een moeite door korte metten maken met haar rivales.

Onder haar opent zich de afgrond en zij springt er willens en wetens in. Ze kent zijn reputatie, ze weet dat het bloedgevaarlijk is, al haar vriendinnen waarschuwen haar dat dit een foute man is en dat dit verkeerd afloopt, maar het kan haar niet schelen en ze springt. De opwinding en de spanning zijn te groot om te weerstaan. Obstakels fungeren niet als alarmbellen, maar zijn er om overwonnen te worden.

Misschien oefent het voorspelbaar toekomstige lijden ook een geheimzinnige aantrekkingskracht uit. Het gezond verstand geeft in dat ze zich onnodige ellende op de hals haalt, maar juist omdat dit een transgressieve, onwelvoeglijke liefde is - het gaat hier niet om een man om mee te nemen naar de meubelboulevard - is het makkelijker om zich in te beelden dat ze deze uitzonderlijke kans op een hogere vorm van liefde niet aan zich voorbij mag laten gaan. Bij hogere liefde liggen pijn en wanhoop in het verschiet. Dwaze, impulsieve acties, gejammer aan de telefoon, de nacht doorbrengen in het portiek van de geliefde. De liefdesdood sterven na het drinken van de gifbeker, toe maar, geen zee te hoog.

Dat is de kracht

Het aantrekkelijke van onverstandige, incorrecte liefde is dat die je het gevoel geeft uitverkoren te zijn om deel te nemen aan een eeuwige waarheid die het relationele geneuzel van op de bank kiftende stelletjes verre overstijgt. Iets wat voorbestemd was, in de sterren geschreven en waarin mythische liefdesparen je zijn voorgegaan. Ook als Don Juan binnen de kortste keren weer op pad gaat naar nieuwe avonturen, was de affairette toch de moeite waard om te beleven.

'Don Juan DeMarco' (1995), gespeeld door Johnny Depp Beeld RV

In ‘Rigoletto’ is Gilda, de dochter van de titelfiguur, in de kerk verliefd geworden op de hertog van Mantua, die zich vermomd had als student. Deze hertog, een van de vele operateske Don Juan-incarnaties, is wegens zijn gewetenloze playergedrag bespot door hofnar Rigoletto, die zich hiervoor een vloek op de hals haalt. Later komt Rigoletto erachter dat zijn dochter ook slachtoffer dreigt te worden. Er komt een huurmoordenaar aan te pas om de hertog uit de weg te ruimen, maar liever dan voor altijd thuis opgesloten te worden door haar vader en zelfs niet meer naar de kerk te mogen, offert Gilda zich op voor haar geliefde en neemt zijn plaats in (in een juten zak). Zij sterft de bitterzoete liefdesdood. Dat kan Casanova niet op zijn conto schrijven. Dat is de kracht van Don Juan. 

De Amerikaanse historicus Laurence Bergreen verhaalt hoe Giacomo Casanova, een straatarm, door zijn ouders verlaten jongetje, opgevoed door zijn ongeletterde grootmoeder, zich ontpopt tot vrouwenversierder, schrijver en zelfverklaard genie.

Tegelijkertijd portretteert Bergreen Casanova’s geboorteplaats Venetië, een republiek in verval, en het Europa van de Verlichting.

Casanova: Memoires en biografie

Giacomo Casanova (1725-1798) verkeerde aan hoven en bij de paus, en kende beroemdheden als Catharina de Grote, Voltaire en Rousseau. Mozart gaf hij wellicht suggesties voor het libretto van ‘Don Giovanni’. Begon als seminarist, was vrijmetselaar, verdiende geld met occulte trucs, zou zich aan hekserij schuldig gemaakt hebben en belandde in het gevang. Hij ontsnapte na 15 maanden en vluchtte naar Frankrijk.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Het verhaal van mijn leven Beeld RV

Het verhaal van mijn leven
Giacomo Casanova

• Vertaling: Theo Kars
• Illustrator: Auguste Leroux
• Van Oorschot: 4000 blz. € 150,-

Tekst loopt door onder afbeelding

Casanova Beeld RV

Casanova

• Laurence Bergreen
• Vertaling: Hans van Riemsdijk
• Nieuw Amsterdam: 608 blz. € 34,99

Sociaal-psychologe Beatrijs Ritsema (Tunis, 1954) is columniste en recensente. Ze schrijft wekelijks over etiquette in Tijd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden