'Wie vrede wil in Syrië, moet praten met IS'

Syrische kinderen in een vluchtelingenkamp in Turkije maakten tekeningen van het leven dat ze achter zich lieten. Tesnim Faydo (8) tekende een huilende moeder met haar gewonde dochter.Beeld reuters

De ervaren onderhandelaar Jonathan Powell heeft een duidelijke boodschap voor de conferentie over vrede in Syrië, die deze week begint in Genève: betrek IS bij de gesprekken, hoe moeilijk andere partijen dat ook vinden.

"De afgelopen twintig jaar van mijn leven heb ik voornamelijk besteed aan het praten met terroristen. Niet dat ik dat zo graag wilde, maar zo liep het nou eenmaal."

Nee, in het diepste geheim onderhandelen met het Ira, met de Taliban of met de Colombiaanse Farc is meestal niet iets wat dromerige kinderen antwoorden op de vraag wat ze later willen worden. Maar het is voor Jonathan Powell zijn levenswerk geworden. Eerst ruim twaalf jaar als kabinetschef en goede vriend van de voormalig Britse premier Tony Blair en daarna als zelfstandig onderhandelaar.

Powell legde, na jarenlang onderhandelen, mede de basis voor de Goede Vrijdag-akkoorden in 1998, het moment dat de vrede aanbrak in Noord-Ierland en het Ira besloot de wapens te laten rusten. Hij was betrokken bij de onderhandelingen over de toekomst van Afghanistan en speelde recentelijk nog een rol op de achtergrond in Colombia, waar de regering en de Farc-rebellen onlangs overeenkwamen om binnenkort een vredesakkoord te tekenen.

Uitgesproken
Powell laat daarom ook graag zijn licht schijnen op de mogelijke omgang met Islamitische Staat (IS), de grootste terroristische dreiging van dit moment. Moet je zo'n extreme en gewelddadige organisatie, die dood en verderf zaait in Syrië en ondertussen ook de verantwoordelijkheid opeist van inmiddels tientallen bloedige aanslagen overal in de wereld, alleen militair blijven bestrijden? Of ontkom je er niet aan uiteindelijk met ze te onderhandelen?

Op zijn statige kantoor in Westminster, op een steenworp afstand van het Britse parlement in Londen, is hij zeer uitgesproken. "Uiteindelijk moet je toch echt met ze praten om het conflict in Syrië op te lossen", vindt Powell.

Deze week moeten de zeer moeizaam tot stand gekomen vredesbesprekingen over Syrië beginnen. In Genève zijn bijna alle betrokken partijen uitgenodigd. Rusland, Iran, Saoedi-Arabië, de Verenigde Staten, de EU, het Syrische regime en veel Syrische oppositiegroepen. Maar IS is er niet bij. Daar valt niet mee te onderhandelen, is de heersende opvatting.

"Ik ben het daar niet mee eens", zegt Powell. "Dat vinden velen waarschijnlijk heel vreemd klinken, maar kijk naar de afgelopen vijftig jaar. Praten is bij alle ingewikkelde conflicten dé manier geweest om ergens te komen."

Jonathan Powell, toponderhandelaar

Geboren: 14 augustus 1956
Carrière: kabinetschef in de regering van Tony Blair van 1995 tot 2007. Powell is de enige hooggeplaatste politicus die de gehele regeerperiode van Blair zijn positie heeft behouden.
Tevens hoofd onderhandelaar namens de Britse regering in de aanloop naar de Goede Vrijdag-akkoorden in 1998, het vredesplan voor Noord-Ierland.
Sinds 2007 heeft Powell gewerkt voor de investeringsbank Morgan Stanley en zette hij Inter Mediate op, een onafhankelijke NGO die via onderhandelen helpt bij het oplossen van militaire conflicten over de hele wereld. Recentelijk was hij betrokken bij de vredesonderhandelingen in Colombia.
Daarnaast is Powell, op verzoek van premier Cameron, aangesteld als speciale gezant in Libië om daar het vredesproces op gang te helpen.
Vorig jaar verscheen zijn boek 'Talking to Terrorists', over zijn ervaringen als onderhandelaar.

Jonathan PowellBeeld HH
Rahaf Hasan (10) tekende haar huis in Syrië.Beeld reuters

Maar kijk hoe IS zich opstelt. Ze strijden voor een universeel kalifaat waar de shariawetten moeten gelden, onthoofden gijzelaars, gooien homoseksuelen van gebouwen, houden duizenden vrouwen en kinderen als slaaf. Met zulke terroristen valt toch niet te praten?
"Dat zou je denken op voorhand. Maar kijk naar het Ira. Dat wilde alle Britten Noord-Ierland uitjagen, voor een onafhankelijk Ierland. Pleegde de ene na de andere bloedige aanslag. Maar tijdens de onderhandelingen merkten we dat ze ook bereid waren over andere zaken te praten. Power-sharing, bijvoorbeeld. Het delen van de macht. Waarbij in elk geval de Ierse taal beschermd zou worden, de Ierse waarden. Door te praten kwamen we erachter dat er wel degelijk onderhandelingsruimte was.

"En natuurlijk, met IS valt niet te onderhandelen over een universeel kalifaat. Maar kijk wat dieper. Veel van de mensen om IS-leider AlBaghdadi heen, maakten deel uit van het regime van Saddam Hussein. Diep gefrustreerde soennieten die na de Irak-oorlog de greep op de macht kwijt zijn geraakt. Die zijn echt niet ineens volledig bekeerd tot een veel extreme vorm van de islam, die willen gewoon soenitische invloed in Irak. Hetzelfde geldt voor Syrië, waar de soennieten onder president Assad - een aleviet - ook niks te vertellen hadden. Daar ligt in mijn ogen de onderhandelingsruimte op de lange termijn. Kijk dus goed naar wat het echte probleem is, in plaats van wat ze in hun internetfilmpjes verkondigen. Want uiteindelijk beëindig je de oorlog niet met militair ingrijpen."

Maar neem de Franse regering. President Hollande had in één jaar tijd te maken met twee zeer ingrijpende, bloedige aanslagen met meer dan honderd onschuldige slachtoffers. Zijn reactie om IS in Syrië te bombarderen was wellicht een emotionele, maar toch ook wel begrijpelijke beslissing?
"Ja, zeker. Een eerste reactie na zo'n aanslag is altijd een militaire reactie. Je wilt terugslaan als je iets wordt aangedaan. Dat verwacht de bevolking ook van je. De Britse regering wilde ook altijd direct het Ira raken na weer een aanslag. Ik weet nog dat John Major (oud-premier, tdw) in 1992 zei: 'Ik zal nooit met Gerry Adams praten! Mijn maag draait zich om als ik dat zou moeten doen.' Terwijl we nu weten dat er toen al jaren in het geheim gesprekken gaande waren tussen de Britse regering en het Ira.

Ahmet Cemal (12) tekende het huis waar hij woonde met zijn moeder en broers (links op de foto).Beeld reuters

"Je moet in eerste instantie stevig reageren, maar je moet ook een politieke strategie hebben om uiteindelijk ergens te komen. Bommen gooien alleen zal echt weinig opleveren. En zonder zo'n strategie zullen er op de lange termijn alleen maar meer slachtoffers vallen.

En hebben de Westerse landen zo'n politieke strategie nu dan niet, denkt u?
"Ik heb nu niet de indruk dat er iets gaande is, dat er in het geheim al contacten zijn gelegd. Al ben ik er nu niet zo nauw bij betrokken om het helemaal goed te beoordelen, maar niets wijst erop. En het moment is ook nog niet bereikt om publiekelijk met Al-Bagdadi om de tafel te zitten en met hem te onderhandelen.

"Ik verwacht dat deze militaire campagne daarom nog door zal gaan totdat alle partijen erachter komen dat er niets meer te winnen valt. De mutually hurting stalemate noemen academici dat. Een patstelling. Pas dan ontstaat de noodzaak om te praten. Maar je merkt aan alle partijen dat niemand nog bereid is om water bij de wijn te doen.

"Maar áls je dat punt bereikt, is het wel noodzaak om al geheime kanalen te hebben opgezet met IS. Om een ingang te hebben. De Britse regering onderhield al sinds 1972 geheime contacten met het Ira. Die lijntjes zijn levend gehouden totdat de echte onderhandelingen begonnen, begin jaren negentig. Als we toen die kanalen niet hadden gehad, was er nooit serieus onderhandeld en was er wellicht nog steeds geen vrede geweest in Noord-Ierland."

Maar is IS wel met bijvoorbeeld het Ira te vergelijken? Is IS niet nog veel gewelddadiger en fanatieker?
"Iedereen zegt altijd dat elke groep terroristen anders is. Nog geen tien jaar geleden zeiden we dat met Hamas niet te praten viel. Hamas is anders dan de PLO of het Ira, vond iedereen. Maar wat is er sindsdien gebeurd? Israël heeft met Hamas over een staakt-het-vuren gesproken in Gaza. De Amerikanen hebben met de Taliban onderhandeld over bijvoorbeeld de vrijlating van gevangenen. En zelfs het voormalig hoofd van MI5, de Britse geheime dienst, zei al eens: we moeten ook met Al-Qaida onderhandelen. Dingen veranderen, naarmate de tijd vordert. Ik geloof daarom dus ook niet dat IS zo anders is, uiteindelijk."

Mustafa Halebi (16): 'Ik ben Syriër en ik wil terugkeren naar Syrië'.Beeld reuters

En hoe zou je zo'n onderhandeling met IS moeten beginnen?
"Het belangrijkste is: er moet op de een of andere manier een onderhandelingsproces zijn. Zo niet, dan wordt het vacuüm gevuld met geweld.

"De voormalige Israëlische president Shimon Peres zei ooit: we weten in het Midden Oosten al lang hoe we uiteindelijk het land willen verdelen, hoe we Jeruzalem verdelen, hoe we met de nederzettingen omgaan. Er is alleen geen proces om zover te komen. Hij zei: 'het goede nieuws is dat er licht is aan het einde van de tunnel, het slechte nieuws is dat er geen tunnel is.' Die heb je nodig. Daarom moeten er in het diepste geheim kanalen worden aangeboord, om het vertrouwen te winnen en de organisatie van binnenuit beter te leren kennen."

Maar toch zit IS dus voorlopig nog niet aan tafel bij de nieuwe onderhandelingen over Syrië deze week in Genève. Zijn die gesprekken dan bij voorbaat al zinloos?
"Het wordt heel erg moeilijk als belangrijke groepen niet meepraten. Want naast IS zijn ook Al-Nusra en de Koerden er niet bij. Kijk naar de situatie in het Midden-Oosten. Door alleen te praten met de PLO los je het probleem niet op, want Hamas regeert in Gaza. Of neem Afghanistan. In 2001 riep ik zelf heel hard dat we nooit met de Taliban moesten onderhandelen. Een fout, achteraf, om de Taliban niet bij de onderhandelingen te betrekken. In plaats van dat we ze probeerden uit te roeien na de aanslagen van 11 september, hadden we met ze moeten praten. Dat vinden inmiddels veel meer mensen, maar was ik toen maar wijs genoeg geweest om dat te zeggen.

"En natuurlijk begrijp ik dat je bij zulke precaire onderhandelingen in Genève niet IS publiekelijk aan tafel uitnodigt. Maar nogmaals, het zal zeker met bombarderen onmogelijk worden IS militair te verslaan. Zelfs door militairen Syrië in te sturen, zijn ze niet uit te roeien. Er zal altijd nog een soort guerrillabeweging overblijven. En dus bereik je uiteindelijk het punt dat je toch met ze moet gaan praten. Nu is iedereen vooral bezig hoe de acute problemen op de korte termijn op te lossen zijn. Maar alleen een langetermijnstrategie, met de wil om uiteindelijk zelfs met deze verschrikkelijke terroristen te praten, kan weer rust in Syrië brengen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden