Wie volgt Billy Graham straks op?

De vader van alle televisiedominees en de geestelijk raadsman van vele presidenten heeft niet lang meer. Met een nieuw staatshoofd lijkt Amerika ook toe aan een nieuwe nationale dominee. Bij wie is Billy Grahams erfgoed veilig?

In zijn langjarige carrière zou hij, al reizend en prekend over de wereld, twee miljard mensen bereikt hebben. En als geestelijk raadsman stond dominee Billy Graham (van 7 november 1918) vanaf de jaren vijftig alle tien Amerikaanse presidenten ter zijde. Alleen de rooms-katholieke Kennedy moest weinig hebben van de conservatieve protestant Graham, en beperkte het contact tot een potje golf.

Graham behoort tot de orthodoxe Southern Baptists (geen vrouwen op de kansel, tegen homohuwelijk, anti-abortus), maar matigde in de loop der jaren zijn opvattingen. Voorspelde hij vroeger ongelovigen het hellevuur, nu meent hij dat alleen God een oordeel over de mens toekomt. En de paus is niet de duivel in Rome, maar een ’broeder in Christus’.

De meest conservatieve Southern Baptists nemen dat niet in dank af. Zij verwijten Graham hetzelfde als de meeste andere televisiedominees: dat zij ’christendom light’ verkondigen ten gunste van hun eigen naam en faam. Antwoord van Billy Graham: „Ik hoef mensen niet in de kerk te krijgen, maar ze slechts de weg daarnaartoe te wijzen.”

De laatste jaren verschijnt Graham, oud en de dagen moe, zelden nog in het openbaar. ’America’s pastor’ – de titel komt van George Bush senior – is bijna negentig en lijdt aan prostaatkanker en de ziekte van Parkinson. Wie moet hem opvolgen als dominee des vaderlands?

De kandidaten:

Franklin Graham en Anne Graham Lotz

Veel televisiedominees kronen hun zoon tot opvolger. Franklin Graham (1952) heeft inmiddels de leiding over de Billy Graham Evangelistic Association, hoewel zijn zus Anne (1948) het grootste preektalent schijnt te zijn. Maar, zoals zij zelf zegt: „God heeft verboden dat ik predikant zou worden.” Dat weerhoudt Anne er niet van om overal in het land in kerken spreekbeurten te houden over haar boeken, met titels als ’Geef mij maar Jezus’ en ’Mijn Jezus is alles’.

Ideologisch halen de kinderen Graham hun vader rechts in. Anne is fervent voorstander van de doodstraf en Franklin noemt de islam ’duivels’.

Dat zijn stoere uitspraken, maar voor jongere evangelicalen zullen ze ook ouderwets klinken. Zeker, zij vinden homoseksualiteit en abortus nog altijd belangrijke thema’s, maar armoede in de wereld en het milieu gaan hen tegenwoordig óók aan het hart. Daar zal America’s next pastor op in moeten spelen.

Robert en Anthony Schuller

Bekend, ook in Nederland, van tv-programma ’Hour of Power’, dat wereldwijd wordt uitgezonden vanuit de Crystal Cathedral in Garden Grove, Californië.

Toen premier Balkenende eerder dit jaar optrad in de Nederlandse versie zei hij: „Zonder geloof kun je niet functioneren, dat hoef ik de kijkers van ’Hour of Power’ niet uit te leggen.” Rita Verdonk stelde daar kamervragen over: „Kwetst u, als minister-president voor alle Nederlanders, met dergelijke uitspraken niet de Nederlanders die niet gelovig zijn?” Volgens de premier liet zijn opmerking ’volstrekt onverlet’ dat hij ieders persoonlijke overtuiging respecteert.

In de VS ligt dat allemaal minder gevoelig. Daar ging dominee Robert H. Schuller, geestelijk vader van ’Hour of Power’, live op tv met George W. en Laura Bush in gebed. Toen Schuller de presentatie van ’Hour of Power’ én de leiding over zijn megakerk overdroeg aan zoon Robert Anthony, zei Bush: „Ik heb bewondering voor het werk van de Schullers en hun verspreiding van de boodschap van Gods liefde en genade.”

De Schullers spreken niet veroordelend over zonden, maar drukken toehoorders op het hart dat je dankzij God ’grote dingen kunt bereiken’. Daarmee tonen ze zich geestverwanten van Billy Graham. Dat is dus meer van hetzelfde, terwijl het land behoefte lijkt te hebben aan change.

Joel Osteen

Ook van de school van ’positief denken’, maar van een jongere generatie. De Lakewood megakerk van Joel Osteen (1963) in Houston, Texas, is niet aangesloten bij een officieel kerkverband, maar geldt als de grootste kerk van de VS. In een voormalig sportstadion komen elke zondag 40 duizend bezoekers naar Osteen luisteren. Via de tv bereikt hij nog eens 200 miljoen huishoudens.

De immer lachende Osteen en zijn glamoureuze vrouw en ’co-pastor’ Victoria verdienen er goed aan. „Ik geloof dat God wil dat het ons goed gaat”, luidt Osteens ’welvaartsevangelie’.

Hij verkocht miljoenen exemplaren van zijn boek ’Your best life now’ (’De tijd van je leven’). Dat biedt ’zeven stappen om het beste uit jezelf te halen’, want „God wil dat wij geen watjes maar winnaars zijn”. Klinkt psychologisch, new age bijna, en dat is dan ook precies de kritiek op Osteen: dat hij een ’therapeutisch geloof’ verkondigt dat meelift op het succes van Oprah Winfrey en haar dr. Phil. Behoudende christenen voelen zich daar niet bij thuis.

Tim Keller

De rijzende ster onder de Amerikaanse dominees. Schreef dit jaar het goed verkopende ’The reason for God in a secular age’. Verwierf faam als ’planter’ van de Redeemer-kerk in hartje New York. Waar de megakerken vol zitten met de middenklasse uit de voorsteden, bereikt Keller hoogopgeleide yuppen. Staat in de calvinistische traditie, wat hem in Nederland navolging oplevert (zie inzet).

Keller is nog niet gesignaleerd met presidenten, maar spreekt wel voor topindustriëlen. Is wellicht niet ’volks’ genoeg om dominee des vaderlands te worden.

Bill Hybels

Pastor (1952) van Willow Creek Community Church in Chicago, een megakerk van degelijke snit. Noemt Robert Schuller en ’Hour of Power’ als zijn inspiratiebron, maar houdt zelf niet van televisiecamera’s. Bij klappen en dansen tijdens de kerkdienst voelt Hybels – van Nederlandse afkomst en opgegroeid in een calvinistisch milieu – zich ongemakkelijk. Is bevriend met Bill Clinton. In Willow Creek sprak Clinton in het openbaar met Hybels over zijn buitenechtelijke affaire. Daar zou hij uiteindelijk een sterker mens door zijn geworden. Commentatoren vroegen zich af waarom Hybels niet sprak over zonde en vergeving, en toeliet dat God niet eenmaal werd genoemd.

Hybels hecht groot belang aan groei van de kerk. Zijn opvattingen daarover vervatte hij in werkmethodes die wereldwijd, ook in Nederland (zie inzet) navolging vinden. Ook verspreidt hij zijn ideeën via ’leiderschapsconferenties’ voor predikanten. Daar kan behalve Bill Clinton ook maar zo zanger Bono van U2 op het affiche staan.

In opvattingen en werkwijze heeft Hybels goede papieren om America’s next pastor te worden, maar hij wordt voorbijgestreefd door...

Rick Warren

Pastor van de Saddleback Church uit Orange County, Californië. Auteur van ’Doelgericht leven’, het best verkochte non-fictieboek uit de Amerikaanse geschiedenis. Tijdschrift The New Yorker omschrijft hem als ’een grote man, met een uitbundige buik’. „Hij ziet eruit als een voormalige sportman, of als iemand die veel tatoeages zou kunnen hebben. Hij is een knuffelaar, sluit iedereen die hij ontmoet in zijn armen en zegt dan zoiets als ’he, man’. In een kamer vol mensen is hij altijd het middelpunt. Hij lacht, met zijn hoofd in zijn nek, of hij laat zijn tranen de vrije loop.”

Vorige maand kreeg Warren (1954) in zijn megakerk (een woord waaraan hij zelf een hekel heeft) presidentskandidaten Obama en McCain op bezoek. Live op televisie zei hij: „Deze beide jongens zijn vrienden van me. Ze zijn allebei zeer begaan met Amerika, allebei een patriot.”

Een onderzoeker van het gezaghebbende Pew onderzoekscentrum voor religie en samenleving zag daarin een duidelijke parallel met Billy Graham, die met achtereenvolgende presidenten vriendschappelijk contact onderhield, maar zich politiek liever op de vlakte hield.

Warren ziet Graham als zijn grote voorbeeld, maar presenteert zich duidelijk anders. Graham is de man met priemende ogen en de scherpe kin, een bijbel tegen zijn borst gedrukt. Warren is van de Hawaii-shirts (die kriebelen niet onder de oksels), met stekeltjeshaar en een sikje, en een keuvelende manier van preken. Theologisch gesproken is hij midden-evangelicaal; Southern Baptist zonder scherpe kantjes, maar wel tegen abortus. Hij hanteert een letterlijke bijbeluitleg, maar verkondigt een zachtaardige God, die je beste vriend wil zijn.

Tot zover weinig nieuws, maar Warren heeft méér. In een interview vertelde hij eens hoe het succes van zijn boek hem had overweldigd. Daarop zou God hem hebben geleid naar Psalm 72, waarin koning Salomo bidt om nóg meer macht, zodat hij kan ’bevrijden wie arm is en om hulp roept, wie zwak is en geen helper heeft.’ Warren: „Door die psalm liet God mij zien dat het doel van macht is dat je opkomt voor wie niet voor zichzelf kan opkomen. Dat heeft mijn leven veranderd.”

Sindsdien draagt Warren niet meer een tiende van zijn inkomsten af aan de kerk, maar houdt hij een tiende voor zichzelf, en besteedt de rest aan liefdadigheid.

Dit voorjaar startte hij de Peace-coalition, die een einde moet maken aan de vijf ’reuzenproblemen in de wereld’: geestelijke leegte, egocentrisch leiderschap, armoede, ziekte en ongeletterdheid. Daarbij ziet hij een grote rol weggelegd voor de kerken, want hoe slecht een land ook georganiseerd is, er is altijd wel een kerk met een voorganger en groep vrijwilligers. Dat netwerk vormt de sleutel voor de aanpak van armoede en ziekte.

America’s next pastor zal in staat moeten zijn om zowel de ’oude’ als de ’nieuwe’ evangelicalen aan zich te binden. En hij moet natuurlijk welkom zijn in het Witte Huis.

Theologisch zitten oudere evangelicals bij Warren (pro life) veilig, en met zijn maatschappelijke betrokkenheid wint hij de jongeren voor zich. Een onderzoek van het Pew Center uit 2007 leerde dat tachtig procent van de Amerikanen Billy Graham kent, en nog niet één op de vijf Rick Warren. Hoewel dat vóór de tv-uitzending met Obama en McCain was, heeft Warren op dat punt wellicht nog wat werk te verzetten. Maar de volgende president van de VS is hoe dan ook een vriend van hem.

Het erfgoed van Billy Graham lijkt bij Rick Warren in veilige handen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden