Wie vertrekt is van Satan

Leden van het Efraïm-genootschap haalden in oktober vorig jaar hun kinderen van school af omdat zij binnen een maand met hun religieuze groepering ten hemel opgenomen zouden worden. Maar de profetie van Heinrich van Geene, alias de profeet Elia, kwam niet uit. Sindsdien loopt het genootschap leeg en doen ex-leden voor het eerst uit de doeken in wat voor een hel zij leefden. 'Efraïm' radicaliseert tot een ware sekte.

Heinrich van Geene, een zestiger met een Rotterdamse tongval, was vertrouwd met boodschappen van God. Halverwege de jaren tachtig was hij met zijn twee kinderen Matthew (nu 31) en Samantha (30) lid van een pinkstergemeente in Hoogvliet. Oud-voorganger J.W. Embregts ziet hem nog zó voor zich: 'Wat de Heer me nu weer geopenbaard heeft!'. Embregts: ,,Wat er ge-openbaard was, daar deed hij geheimzinnig over. Ik ging er verder niet op in.'' Van Geene was ,,niet makkelijk in de omgang''. ,,Het lukte niet bij hem in Puttershoek langs te komen.''

Van Geene, die ,,met mot in zijn familie'' de gemeente was binnengekomen - hij was gescheiden - vertrok na een paar jaar ,,met onmin in de gemeente''. Dat hij nadien aanhang kreeg, verbaast Embregts, en al helemaal dat ,,zijn zoon en dochter meededen. Die waren toen heel redelijk.'' Van Geene zelf mist volgens hem elk charisma en diens profetische boekjes zijn producten van ,,een verwrongen geest''.

Toch hebben die boekjes, bij tienduizenden verspreid, mensen aangesproken. Zijn inzichten in de scheppingsdagen brachten Anna Verhoef er bijvoorbeeld toe met haar man in 1999 naar Lunteren te gaan. Daar vergaderden gelovigen van verschillende achtergronden: bevindelijken, pinksterachtige mensen, hervormde, gereformeerde zoekers. Verhoef is van katholieken huize.

Rond Van Geene verzamelde zich volgens hemzelf geen kerk, geen sekte; nee, het was puur, 'van Christus'. Hij voerde mensen binnen in een wereld waarin de Geest sprak, met zijn tête-à-tête's met God. De bezoekers hebben allen die hang naar 'steeds zuiverder', naar godsvrucht. In de Bijbel staat er wat er staat, onversneden waar, en daar leef je naar zonder concessies. ,,Dichtbij de Bijbel leven'', verklaart Anna Verhoef, ,,wat je niet begrijpt legt Van Geene uit.''

Else de Vrij had al tijden het gevoel dat Jezus' wederkomst aanstaande was. Van Geene vertolkte het ook, las ze in een boek dat ze kreeg van Albertine Bertels, al jaren een vriendin-in-de-Heer. Zo kwam ze bij de 'Bruid' terecht - de naam voor de gemeenschap rond Van Geene. De Bruid van Jezus, de Bruidegom. De kring in Lunteren draaide goed. Er kwamen maandelijks zo'n 150 mensen, schat Verhoef. Die periode kende echter twee schaduwkanten: Van Geene's zoon Matthew scheidde. En de groep moest uiteindelijk vertrekken. Het had iets te maken met Van Geene's pinksterverleden, zegt Verhoef.

Inmiddels ging toch de mare dat Van Geene iets ongekends was. Hij had, zegt Bruidslid van het eerste uur Erik Schuring, al vaak verteld dat 'Elia' zou komen, de voorloper van Christus. ,,Mettertijd gonsde het onder de Efraïm'ers: is hij het? Van Geene zweeg en dat was genoeg: hij was het.''

Anna Verhoef vond het niet aanmatigend. ,,Ik geloofde hem, nam het zomaar aan.'' Net als Else de Vrij. ,,Ik heb er nooit aan getwijfeld. Hij verhelderde bijbelpassages zo, dat ik zeker wist: dat zuig je niet uit je duim. Hij is een profeet van God.'' Albertine Bertels vond dat te ver gaan. ,,Je bent geen profeet'', schreef ze hem, ,,je zoekt je eigen eer''. Haar kritiek viel slecht, ze raakte met ruzie weg bij de Bruid en kreeg een anti-zegen mee: ze was de Satan, die Bruidsleden met 10 000 demonen bedreigde.

Het genootschap verkaste naar Zuid-Holland. In Heinenoord werd op een industrieterrein een forse bouwkeet gereed gemaakt als kantoor van Efraïm. Vandaaruit gingen de boeken de wereld in, gratis, want Efraïm wil er geen slaatje uit slaan. De boeken, van een vermoeiende typografische uitbundigheid, staan vol apocalyptische inzichten en ingewikkelde berekeningen over het eind der tijden.

Het meesterstuk is de kaart van de twaalf Europese landen die de stammen van Israël zijn. Een mysterieus bijbelvers waarin Efraïm voorkomt, naamgever van het genootschap, dient ter verklaring. Van Geene herschikt de landen zo, dat een dansend poppetje zichtbaar wordt: de dansende koning van Israël, David. Het is van een onweerspreekbare logica, maar er was nog nooit iemand opgekomen. Dat komt, verklaart Van Geene, door God zelf, die landen zo heeft gemaakt dat je het niet zomaar ziet; pas de openbaringen aan Elia brengen de puzzelstukjes op hun plaats.

In de eerste tijd in Lunteren waren ze in het genootschap erg actief met folderen, aldus Verhoef. Er zat weer groei in, op het hoogtepunt waren er wel 75 mensen. De samenkomsten begonnen met zingen ('zeven liedjes'), waarna tijdens de 'stille tijd' ruimte voor de Geest was. Vervolgens werd de aanwezigen gevraagd wie er 'iets gekregen had': een woord, beeld, of tekst van God. Anna Verhoef: ,,Van Geene was altijd de laatste die zijn boodschap meedeelde, die hij op een briefje geschreven heeft. Wie de boodschap had die het best aansloot bij Van Geene's papiertje, was 'bijzonder', 'aangeraakt door God'.''

De gelovigen kwamen steeds meer onder Van Geene's beslag. Hij blijkt een geduchte leider. 'Ik heb iemand zien staan knikken en beven. En als leden van de Bruid horen dat een lid is uitgestoten en vervloekt, vragen ze zich met angst af of zij de volgende zijn'', schreef Albertine Bertels al in 1999. De getuigenissen van ex-Bruidsleden wijzen erop dat die angst alleen maar groter werd. Bijvoorbeeld door het fenomeen van de openbare verootmoediging na een misstap, of, in Efraïmtaal, als iemand 'de Bruid tegenwerkt', een 'ban in de Bruid' is.

Uitstoting gaat gepaard met publieke vervloeking. De profeet kan daarbij tekeergaan met oudtestamentische woede, stampvoetend, de vuisten op tafel, tierend: ,,Deze mens is eruit gestapt. Ik vervloek X, in de naam van Jezus en wens X. alle ellende toe, de dood, de buitenste duisternis.'' De profeet duldt geen tegenspraak, want dat betekent rebellie tegen het Woord van God. Het stellen van vragen heet al snel kritiek.

Erik Schuring vindt Van Geene daarbij 'keihard'. ,,Sommigen weerde hij uit de kring; ze hadden geen idee waarom. 'Satan had hen te pakken', verklaarde Van Geene de excommunicatie. Arme zielen, hun leven was totaal ontwricht.''

Hoe kan iemand daarin meegaan? Else de Vrij heeft maar één verklaring: het is 'de werking', de moeilijk te benoemen aantrekkingskracht, de zuigende invloed van Efraïm, het heerlijke gevoel ook dat je van een uitgelezen gezelschap deel uitmaakt. ,,De werking verstrekte doordat je steeds meer alleen met de Bruid was.'' Voor De Vrij werd ,,de werking gaandeweg heel zware druk'', ze werd bang, kreeg nachtmerries, zeker toen de verhouding met de buitenwereld veranderde.

Albertine Bertels signaleerde al in 1999 dat Van Geene de Bruidsleden wilde isoleren. ,,Toen moest je steeds meer mensen loslaten. Vrienden, christenen, familie.'' De ex-Bruidsleden citeren Jezus: 'Wie ouders, vrouw, en kinderen niet haat, kan mijn leerling niet zijn'.

Van Geene proclameerde de joodse spijswetten en het beeldverbod. Foto's van de kinderen, plakboeken, zelfs vogelplaatjes moesten eraan geloven. Het betekende het 'opblazen van je verleden', zegt Else de Vrij. De een vernietigde alles, een ander was minder consequent, gaf alles aan familie buiten de Bruid. De Vrij moest haar dochter van zeventien loslaten. ,,Dat vond ik ongezond, maar ik dacht, ik hou het wel vol tot de 14de november.''

Die datum stond Bruidsleden in het geheugen gegrift. Volgens een openbaring aan Elia komt Christus terug rond 14 november in 2008. Trek daar de voorafgaande zeven jaren van de 'grote verdrukking' af, en je komt op 14 november 2001. Van Geene ontkende later categorisch dat hij die datum had genoemd, maar De Vrij en ook Bertus Spoelstra, al jaren intensief betrokken bij het genootschap, weten het zeker.

Enkele vrouwen lieten hun gezin achter maar namen hun dochter mee. ,,Ik ga me wijden aan de Heer'', kreeg Wim Wakker te horen van zijn vrouw. Contact was er nagenoeg niet. Wakker hoopte dat ze na november weer thuis zou komen, ,,dan zouden we wel zien wie er gelijk had'. Een andere verlaten echtgenoot zag al gauw de feitelijke scheiding gevolgd door een formele.

Scheiden is verboden volgens de Bijbel en dus ook voor Efraïm maar, aldus De Vrij, ,,als je man de Bruid tegenwerkt, is hij 'tegenstander', een zeer zwaar begrip. Iemand die terugging naar zijn vrouw, heette 'onbetrouwbaar', daar willen mensen nauwelijks meer mee praten, die zit op een eilandje. Dat is zwaar hoor. Want dat God niet tot zijn doel komt, is jóuw fout.'' De Van Geenes zijn alle drie gescheiden en als geheel heeft Efraïm een bovenlandelijk gemiddelde aan gestrande huwelijken. En het eind is niet in zicht.

Naast de 'tienden', een joodse belastingnorm, ontving het Efraïmgenootschap in korte tijd een hoop geld. Ter voorbereiding op de opname - 'de weeën zijn begonnen', profeteerde Van Geene - moest de Bruid van alles loskomen. ,,Snij u los. Wijd u aan Mij. Geen tolerantie meer, laat u zuiveren.'' Dus ging bij gelovigen huisraad de deur uit - er zitten nog steeds mensen in kale ruimten, op een stoel na. Huisdieren moesten ook weg.

Halverwege 2001 - een halfjaar voor de opname - gaf Bertus Spoelstra zijn bloemenbedrijf op voor Efraïm. ,,Ik stond onder druk'', zegt hij. ,,Deed ik het niet, dan kon ik het bij de opname wel vergeten.'' Hij leverde al zijn geld in, tonnen euro's. Een aannemer deed zijn bouwbedrijf voor een vriendelijke prijs over aan een werknemer, verkocht zijn huis tot aan het laatste schoteltje en betrok een vakantiebungalow. Een echtpaar nam een volledige hypotheek op zijn huis. Verhoef hield haar huurhuis aan, ,,niet omdat ik de profetie niet geloofde, maar omdat ik bang was dat God me niet waardig zou vinden bij de Bruid te horen.'' Van Geene verkocht zijn huis in Puttershoek niet, want 'Elia had na de opname nog meer te doen hier'. Zoon Matthew schafte zich, aldus ex-Bruidsleden, dure auto's aan, terwijl zijzelf 'bijna niets' meer hadden.

Van Geene beweert nooit geld gevraagd te hebben. Waarschijnlijk is dat juist. Maar de druk om toch te geven, was enorm. Hij moet, verzekeren betrokkenen, miljoenen op zijn rekening hebben.

Wat het genootschap ook nooit gewild heeft: de kinderen vóór de opname van school thuis te houden. Vanaf dat moment waren alle schijnwerpers op Efraïm gericht. Een leerplichtambtenaar hoorde van kinderen in Borne die school verzuimden, in afwachting van... De zaak werd opgelost, maar de media waren gealarmeerd. Ze wisten geen maat te houden, zegt ïMatthew van Geene. Ze belden bij nacht en ontij, cameraploegen belaagden het Efraïmkantoor, Van Geene werd zelfs klemgereden. De pers probeerde door te dringen tot het geheimzinnige gezelschap rondom 'Elia'. Mocht de opname uitblijven, dan zou de 'sekte' zelf hemelwaarts gaan, waarschuwde een ex-Bruidslid in Trouw: een collectieve zelfmoord. Dat bericht had justitie ook bereikt. De officier stelde een onderzoek in ,,en dat doen we echt niet voor, excusez le mot, elke 'halve gare' die zegt dat het eind der tijden daar is''.

Binnen Efraïm blijkt dat angstbeeld nergens anders op gestoeld dan op bezorgdheid van ex-leden, van familieleden ook. Elia mag dan een wereldwijde 'bediening' hebben, Van Geene is en blijft een polderprofeet, geen Jim Jones of David Koresh. Maar dankzij de geslotenheid van Efraïm kon het mediavliegwiel op volle toeren draaien.

Sidderen voor het tribunaal van Efraïm

VERVOLG VAN PAGINA 1

Van Geene had inmiddels, geholpen door eerstehands openbaringen, gereisd. Bijvoorbeeld naar Israël, met onder anderen Else de Vrij en Albertine Bertels. Ze gingen er volgens Bertels heen met 'opdrachten' -welke, daarvoor zou de Heer nog instructies leveren- en om in het beloofde land, ter voorbereiding op de grote bruiloft van Bruidegom en Bruid, alvast 'Zijn verlovingsgeschenk in ontvangst te nemen'. Ze baden gedurig, dompelden zich onder in het water van Siloam, er kwamen gezichten. De reis eindigde in ruzie, die voor Bertels leidde tot haar verstoting.

Een andere reis, twee jaar later, ging naar Noord-Ierland. Dat vormt met Engeland, aldus Elia's website, de 'Leeuw van Juda', symbool voor Jezus. Samen zijn ze 'hét christelijke land', dus drukte Van Geene de Noord-Ierse ds. Ian Paisley op het hart, die eenheid te bewaren en door te vechten tegen vereniging met de republiek. Paisley had zo'n aansporing niet nodig en reageerde geërgerd op Elia's bigotterie.

In hetzelfde jaar vertrok een auto vol bruidsleden naar Engeland, naar het eilandje Bardsey. Waren ze kwartier aan het maken voor de opname? Nee. Van Geene weet zeker dat op Bardsey de ark van het verbond ligt, de ark waar David voor danste. Een eerdere reis was, zegt De Vrij, ,,heel intens. We baden veel, vastten, leefden intensief met elkaar. Van Geene zei te voélen dat de ark in de buurt was, we baden: 'Openbaar ons waar de ark is'.'' Zelfs per duurbetaalde helikopter en met metaaldetectoren bleef de gouden ark onvindbaar. Elia bleek geen Indiana Jones.

Alleen de leiding van Efraïm wist van de reis. Verhoef, Schuring, De Vrij en Spoelstra maakten er allemaal eens deel van uit, naast het vaste trio Van Geene. Wie in de leiding zit kan er ook zomaar weer uitliggen. Eigen initiatief wordt niet op prijs gesteld, zegt De Vrij, want het is ,,het uitvoerend orgaan van de profeet''. ,,De twee telgen Van Geene spelen daarin een grote rol. Kritiek ook op hen is uitgesloten. De leiding vormt een eigen wereldje, met veel geheimhouding. Van Geene deelt er zijn openbaringen mee die de anderen nog niet mogen kennen, presenteert zijn reisplannen, en er wordt gepraat over de Bruidsleden. Neen, niet de fraaiste verhalen.''

In zijn functie van opzichter der gemeente heet de leiding volgens de uitgestotenen 'het tribunaal'. ,,Had je kritiek of was hun iets ter ore gekomen -er wordt veel geklikt- dan moest je voor het tribunaal verschijnen. Dat praatte dan op je in; je voelde je ineenschrompelen tot één centimeter'', zegt Else de Vrij. Ze noemt twee leden van de leiding, een echtpaar, 'de bloedhonden'. Anna Verhoef: ,,Voor het tribunaal stond je in je eentje voor acht mensen. En die ondervragingstechnieken, die had de ene bloedhond geleerd, als politieman.''

Volgens de ex-leden heerste er wantrouwen, 'geestelijke marteling' (Spoelstra). De Vrij voelde zich heen en weer geslingerd. ,,Nu was je geliefd, dan weer werd je gehaat. Ontspannen was je nooit, je durfde niets meer te zeggen.'' Ze voelde zich bespied als weer eens iemand uit de leiding voor een 'vriendschappelijk bezoek' langskwam ,,om te controleren of alle verboden spullen -foto's, boeken, kranten- wel weg waren. Ze keken zelfs, onder het mom van een aardigheidje, wat er op mijn mobieltje stond. Om te controleren of ik nog contact met mijn dochter had.''

Gewone Bruidsleden vernamen uit de krant dat Efraïm'ers de ark waren wezen zoeken op Bardsey. Verhoef was verbijsterd over het vele geld dat eraan gespendeerd was. Dat de pers erover berichtte, stoorde Van Geene, het was ontijdig en het zoveelste bewijs dat de media van Satan zijn.

Op 14 november vorig jaar waren de verwachtingen hooggespannen. Else de Vrij wist zeker dat de opname aanstaande was, maar raakte in verwarring toen Van Geene aangaf dat de datum wel eens anders kon zijn, 'maar wel dit jaar nog'. De Bruidsleden zaten niet samen, die woensdag. Wel baden ze, maar er gebeurde niets. De dochter van Anna Verhoef was teleurgesteld: ,,Ik had mijn hondje niet hoeven wegdoen.'' Van Geene had zijn verklaring gauw klaar: ,,De Heer laat op zich wachten.'' Uitstel was geen afstel. Later verklaarde hij zich nader: ,,De Bruid, immers de vierde persoon Gods, moest zonder vlek of rimpel zijn'' en ,,het huis moest vol''.

Sommigen verlieten Efraïm na het eerste ultimatum, zoals het gezin van het schoolverzuim. Ze waren, zeiden ze, aangeslagen door alle publiciteit. De échte reden was dat Van Geene hen publiekelijk had vervloekt omdat ze de Bruid hadden geschaad door contacten met de pers. Praten over de anticlimax van 14 november was ongepast, er werd juist met stevig elan een laatste offensief ingezet. Vrienden en familie ontvingen eind november een brandbrief: 'Laatste kans om bij de Bruid te komen!' Ook Wim Wakker, maar hij telde al niet meer mee: de brief was voor zijn zoon.

Een paar dagen voor Kerstmis 2001 vertrokken Bruidsleden met auto's volgeladen met papier (er kon geen gewone bagage meer bij, volgens Anna Verhoef) naar de twaalf landen van Europa, de twaalf stammen van Israël dus. Op koude stations in Tsjechië en in Portugese brievenbussen folderden ze een slordige half miljoen papiertjes weg, uitnodigingen om op de valreep tot de Bruid toe te treden. Want het huis moest vol. Volgens Verhoef becijfert Van Geene het aantal Bruidsleden met bijbelse gegevens op 450000.

Ook de nieuwe datum kwam eraan, en weer liep de spanning op. Eind december zag Else de Vrij in Heinenoord de Van Geenes, in dure kleren gestoken. ,,Ze zeiden: dan kunnen we de pers op 1 januari netjes te woord staan. Ik dacht: dat kán helemaal niet.'' Verhoef was daar niet bij, voor haar was oudejaarsdag 2001 de laatste dag daar. Met haar man zat ze thuis. Het werd twaalf uur, in het dorp werd vuurwerk afgestoken. ,,We zijn er nog'', zei haar man nuchter. ,,Misschien vannacht'', dacht Anna toen ze naar bed ging. 's Morgens, bij het opstaan, was ze verslagen. Geen opname. Ze belde gauw naar Bruidsleden. Die waren er ook nog.

Weer stapten nauwelijks een handvol mensen uit Efraïm. Wel kwam er een ongekende zuivering. Er zijn nog maar 30 volwassen Bruidsleden over, 16 mensen móesten weg. ,,Ze waren 'onbetrouwbaar''', zegt De Vrij. Verhoef werd ,,op nonactief gezet, sociale quarantaine. Zij was 'weerbarstig en rebels geweest'.''

Bertus Spoelstra -Efraïm was zijn léven- weet niet waarom hij uitgestoten is en begrijpt niet dat 'de profeet' hem niet meer moet. In brieven aan Bruidsleden heeft hij zijn inzichten (erin of eruit, de Geest blijft onverminderd vaardig) tegen het verworden Efraïm ingebracht, maar de brieven moesten, weet Verhoef, 'ongeopend aan de leiding worden gegeven'.

Spoelstra: ,,Eigenlijk ben ik wel dankbaar dat ze me eruit hebben gezet, want ik had het nooit op eigen kracht gered.'' Hij heeft een maand gehuild, gedacht aan de dood. Hij schaamt zich nu rot, om wat hij geloofd heeft, wat hij heeft gedaan om anderen terug in het gareel te krijgen.

Materieel zit hij aan de grond, maar hulp van Efraïm, hij schonk tenslotte een vermogen, blijft uit.

Zijn er inderdaad miljoenen in Heinenoord? Hoeveel is er over na alle gratis boekjes, folders en geheime reizen (die leden vaak zelf betaalden)? Het genootschap geeft geen inzage in de stand van zaken. Men wenst de 'nieuwsslager' van Trouw niet te spreken. ,,Het zijn toch allemaal leugens'', zegt Matthew van Geene.

Twee weken geleden ontving Wim Wakker, wiens vrouw een halfjaar geleden met zijn dochter vertrok, papieren voor de scheiding. ,,Ze zit er nog dieper in dan voorheen. Ze is doodsbenauwd dat ze de opname mist en wil er koste wat kost bij horen.''

Anna Verhoef weet dat haar 'quarantaine' excommunicatie is geworden. Lichamelijk gaat het niet goed, ze heeft kanker. Van Geene verbood medicijnen slikken niet. ,,Hij zei wel: 'Als je slikt, strek je je niet uit naar God'.'' Mentaal gaat het haar beter. ,,Ik was mijn 'ik' kwijt, ik besliste niets meer zelf, ze wilden alles van me weten. Ik moet eraan wennen weer 'ik' te zijn. Ik kijk weer tv, maar Van Geene zit nog in me, dan denk ik zomaar: o, o, mág ik dit wel?'' Veel steun heeft ze van haar vrienden. Dat is ,,onverwacht, want ze waren van Satan, vond ik toen''. Een vriendin dacht dat haar man wel bij haar weg zou gaan, zij dacht van niet, maar vanmorgen arriveerden de papieren. Echtscheiding.

Else de Vrij heeft haar leven weer opgepakt. Haar baan terug, vergeving gevraagd aan haar dochter, die is ze altijd stiekem blijven zien. Haar vrienden heeft ze terug. Ze maakt zich zorgen, want ,,Efraïm radicaliseert''. Per brief hebben de leden onlangs de band met hun familie definitief opgezegd. Ze zullen hun identiteit helemaal aan Van Geene verliezen. Laat de psychiaters maar klaarstaan als mensen er nu los van willen komen.''

Van Geene beloofde deze week nieuwe openbaringen, over 'de allergrootste dingen van alle tijden'. Van de 'bloedhonden' hoorde De Vrij dat de opname uitgesteld is, maar zeker dit jaar plaatsvindt. ,,Daarvoor wordt alles weer in gereedheid gebracht.''

En Efraïm gaat voort. In mei prees Van Geene Pim Fortuyn, om zijn afkeer van 'de achterlijke islam'. En omdat Fortuyn rechts was. 'Sodom is links', aldus de profeet. Verhoef: ,,Van Geene is zo rechts dat linkshandigheid al fout was''. Na de moord op Fortuyn folderden Bruidsleden weer, in Rotterdam bij de uitvaartdrukte, bij de moordplek in Hilversum, bij de begraafplaats in Driehuis.

Dat werd opgemerkt in de kranten. Ongezien bleef dat de echtgenote van Wim Wakker documenten overhandigde aan het Zweedse staatshoofd, toen dat begin dit jaar in ons land was. Daarin kan koning Karl Gustav zijn ware afkomst lezen. Volgens Van Geene is zijn land niet alleen het rechterbeen van de dansende David, er is ook een penis met het scrotum ongeveer waar de koning woont. De koning is dus het zaad van koning David. Karl Gustav heeft niets van zich laten horen, maar moét zijn verantwoordelijkheid nemen: de Ark van Bardsey halen en terugbrengen naar Israël.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden