Wie steekt de dijk op Terschelling door?

De Boschplaat op Terschelling. Moet de stuifdijk (de geknikte duinenrij) wijken, zodat de natuur zich weer kan ontwikkelen?Beeld Jan Huneman

Het blijft een prachtige wandeling. Fiets laten staan bij het houten hek, en dan in de luwte van de stuifdijk natuurgebied de Boschplaat oversteken. Lepelaars vliegen voorbij, kiekendieven scheren over de duinen, kluten gillen. Dan langs de observatiekeet van de boswachter, om na tien kilometer uit te komen op de oostpunt van Terschelling. Aan de overkant staat de vuurtoren van Ameland. En nu over het brede strand terug naar de geparkeerde fiets.

Toch wordt die wandeling ieder jaar korter. De stroming hapt bij elke storm een schil van de duinen weg. Volgens de Terschellingers is hun eiland in dertig jaar tijd 370 hectare kleiner geworden. Zij pleiten daarom voor zandstortingen op de oostpunt die verdere afkalvingen moeten tegengaan.

Ernst Lofvers is adviseur bij Rijkswaterstaat en houdt zich bezig met de ontwikkeling van de geulen en kusten in het Waddengebied. Volgens hem is de oostpunt van het eiland ongeveer twee kilometer korter geworden. "Maar je zou er ook in groter perspectief naar kunnen kijken: de westkust van het eiland, de Noordsvaarder, is afgelopen eeuwen juist kilometers gegroeid door 'aanlanding' van zandbanken uit het zeegat tussen Vlieland en Terschelling."

Basiskustlijn
Tot paal 26 (zie kaartje) toetst Rijkswaterstaat jaarlijks de ligging van de kust aan de basiskustlijn. Pas bij structurele overschrijding van deze in de jaren negentig vastgestelde kustlijn wordt ingegrepen. Ten oosten van paal 26 wordt de kust ook gemeten, maar op deze eilandstaart mag de natuur haar gang gaan.

De huidige afkalving van de Boschplaat is sterk afhankelijk van de ontwikkelingen in het zeegat tussen Terschelling en Ameland", zegt Lofvers. "Via deze opening loopt bij vloed de Waddenzee onder Terschelling en Ameland vol, en bij eb weer leeg, tweemaal daags." Er bevindt zich soms één grote stroomgeul in dit zeegat, maar sinds de jaren tachtig is er sprake van twee geulen. Een zandplaat daartussenin werkt als een soort kurk, waardoor de geulen richting de eilandkusten worden gedrukt. "Daarbij zoekt het Boschgat, de geul langs de Boschplaat, de kortste weg tussen Waddenzee en Noordzee, en zorgt voor de afkalving."

Dat is volgens Lofvers een volstrekt natuurlijk proces, dat zich volgens de waarnemingen vrijwel cyclisch voltrekt. Hij verwacht dat over minimaal een jaar of tien de geulen weer één stroom gaan vormen en de druk op de Boschplaat afneemt. De basiskustlijn die Rijkswaterstaat bij paal 26 bewaakt, komt zo niet in gevaar.

Enorme muur
Toch heeft Terschelling een probleem. En dat wordt niet zozeer gevormd door de zee die zand meeneemt, maar door de enorme stuifdijk in de lengterichting van de Boschplaat die de natuurlijke aanvoer van zand door de Noordzee tegenhoudt. De Terschellingers hebben hem in de jaren dertig nog met de hand aangelegd, door helmgras op een kilometers lang zandbed te planten en daarmee de verspreide duinen aaneen te rijgen. De stuifdijk moest de kust op haar plek houden en misschien zou daarachter wat landbouw mogelijk worden.

In de jaren zestig werd de zanddijk opgenomen in de plannen om het gehele Waddengebied in te polderen. Maar toen de Waddenvereniging dat wist te voorkomen, verloor de stuifdijk ieder nut. Maar hij ligt er wel, en is door het stuifzand uitgegroeid tot een enorme muur. Was de dijk in 1943 nog 'maar' 10 meter hoog, inmiddels kent hij toppen van meer dan 26 meter.

Dit obstakel heeft volgens Ab Grootjans van de Radbouduniversiteit in Nijmegen, van natuurreservaat de Boschplaat een groot luwte-gebied gemaakt, dat van een dynamisch kustsysteem is veranderd in een ecologisch bejaardencentrum. "Hoewel het gebied internationaal beschermd is, mist het door de afsluiting van de Noordzee belangrijke ontwikkelstadia", zegt de hoogleraar eco-hydrologie. "De kwelders krijgen alleen nog klei-sediment aangevoerd vanuit de Waddenzee. In combinatie met stikstofneerslag vanuit de lucht verruigt en verzuurt het gebied, en ontwikkelt het zich tot een riet- en grasveld waarin helemaal niets gebeurt. Terwijl het ook een dynamisch kweldergebied kan zijn met zeldzame pionierssoorten en bloeiende parnassia."

Wat Grootjans betreft kan de stuifdijk helemaal worden onttakeld. Een persleiding kan het zand weer de zee inspuiten, en die verdeelt het dan wel weer over de Wadden. Bij vloed slaat de zee dan voortaan over de verlaten Boschplaat, zonder dat dit de veiligheid van de bewoners aantast, en op het neergeslagen zeezand kan het nieuwe leven beginnen.

Badkuip
Onderzoeksbureau Deltares houdt in Nederland de klimaatveranderingen en in het bijzonder de zeespiegelstijging in de gaten. Volgens Albert Oost van Deltares zorgt de stuifdijk voor een tweede probleem: het eiland Terschelling dreigt een badkuip te worden, die door de eeuwen heen langzaam zal vollopen. "De Noordzee voert op natuurlijke wijze zand aan, aan de noordzijde van het eiland. De stuifdijk blokkeert dit proces, maar de zeespiegel zal wel stijgen, tot 85 centimeter aan het eind van deze eeuw, en daarna een meter per volgende eeuw. De Boschplaat zal in dit proces langzaam vernatten, en uiteindelijk onderlopen."

Oost is minder rigoureus dan Grootjans, maar ook hij pleit voor een experiment dat het 'meegroeivermogen' van het eiland moet verbeteren. Oftewel: geef de Noordzee de kans zand aan te voeren; daarvoor dient de stuifdijk op z'n minst doorkliefd te worden. "Het mooie van de Boschplaat is dat er geen enkel veiligheidsrisico is. Ver weg van de dorpen kan er onderzocht worden of er mogelijkheden zijn het eiland meer volume te geven. Je zou bijvoorbeeld zogenoemde venturi-gaten kunnen maken, beperkte openingen waardoor bij hoog water de zee naar binnen komt en zand afzet. Maar overslaggronden van een paar honderd meter breed behoren ook tot de mogelijkheden. Die kunnen uitgroeien tot stuifvlakten, waarmee het zand over het achterland wordt verspreid. Op de Deense Kaap Skagen wordt daarmee geëxperimenteerd."

De zeespiegelstijging gaat maar langzaam, maar experimenten hebben ook hun tijd nodig, zegt Oost. "Als je ervan uitgaat dat een proef tientallen jaren kan duren, zul je de eerste helft van deze eeuw moeten benutten om in de tweede helft het eiland tegen de zeespiegelstijging te wapenen."

Cultuurhistorische waarde
De discussie op het eiland verloopt moeilijk, merken de deskundigen. Rijkswaterstaat heeft het onderhoud aan de stuifdijk destijds gestaakt omdat deze uit oogpunt van veiligheid en landaanwinning geen directe functie meer had. "Voor veel Terschellingers heeft dat zandlichaam een cultuurhistorische waarde", zegt Lofvers. "Die waarden moeten we ook niet verloochenen. Bij discussie rond de toekomst van de stuifdijk is het zaak de gevoelens van de bevolking met respect te benaderen. "

De discussie wordt ook vaak vertroebeld door andere sentimenten, ziet hoogleraar Grootjans. "Opeens is daar weer de emotie die eilanders hebben tegen Staatsbosbeheer, vanwege de verhoogde erfpacht. Maar als je de zaken uiteenrafelt, is er op Terschelling heus ruimte voor een stevig debat."

Zandhonger
Ronald van Zandwijk is voorzitter van het 'Platform duurzaam landschap Terschelling' en probeert de kennis die er op het eiland bestaat te bundelen om de afbraak van de stuifdijk tegen te gaan. "De dijk is maar een kleine schakel in het verhaal. Het grote probleem is dat er aan de gehele Nederlandse kust te weinig zandsuppletie plaatsvindt: maar 12 miljoen kuub per jaar terwijl dit 20 miljoen kuub zou moeten zijn."

In de Waddenzee is sprake van een permanente zandhonger", zegt Van Zandwijk. Als er te weinig suppletie is, gaat die honger ten koste van het eiland. "Wij stellen daarom voor ten oosten van het eiland zand te storten, en te onderzoeken wat dit met de punt van het eiland doet. En zo lang er sprake is van erosie, moet niemand aan de stuifdijk komen. De gevolgen zijn niet te overzien."

De deskundigen aan land denken daar precies anders over: de dijk met rust laten is juist funest voor de Boschplaat.

Beeld Michel van Elk
Beeld Michel van Elk

Een stevige verbinding
De eerste plannen om een acht kilometer lange zanddijk op de Boschplaat aan te leggen, dateren al van 1688. Maar pas in de jaren dertig van de vorige eeuw kwam er door de aanleg van een negen kilometer lange stuifdijk van paal 20 tot aan het Amelanderduin een stevige verbinding tot stand. In de beschutting van de dijk veranderde het duin- en kweldergebied in een groene oase met in die tijd ongekende plantengroei. De Boschplaat van 4400 hectares is nu door zijn uitgestrektheid nog steeds een uniek natuurgebied, dat echter snel 'veroudert'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden