'Wie schaatst, is één met Gods schepping'

Drie generaties Klompmaker bij zonsondergang schaatsend op het Veluwemeer. Opa Jan, zoon André en kleinzoon Aleid. Beeld Stills uit de documentaire Zwart IJs
Drie generaties Klompmaker bij zonsondergang schaatsend op het Veluwemeer. Opa Jan, zoon André en kleinzoon Aleid.Beeld Stills uit de documentaire Zwart IJs

Gelovige schaatsers werden vorig jaar voor een dilemma geplaatst. Een Elfstedentocht op zondag, kan dat wel? De documentaire 'Zwart IJs' toont de botsende werelden van schaatsen en geloven.

Komt-ie er of komt-ie er niet? Vorige winter was dat dé vraag die heel schaatsminnend Nederland bezighield. Zou er voor het eerst sinds 1997 een Friese Elfstedentocht komen? Een dooiperiode dreigde roet in het eten te gooien. En daardoor bestond ineens de kans dat de wedstrijd over tweehonderd kilometer op zondag verreden moest worden. "Als het niet anders kan, rijden we op zondag", zei Wiebe Wieling, voorzitter van vereniging De Friesche Elf Steden.

De tocht der tochten op de dag des Heren? Die vraag verscheurde het schaatspeloton begin februari. Want het geloof en de schaatssport lijken onlosmakelijk met elkaar verbonden, blijkt uit 'Zwart IJs', een poëtische film van Geertjan Lassche. André Klompmaker zegt het mooi, terwijl hij geconcentreerd zijn slag oefent op het desolate Veluwemeer. "Als je schaatst, voel je je één met de natuur, één met Gods schepping. Dan kun je alleen maar zeggen: dank u wel, Heer."

De familie Klompmaker vormt een van de drie verhaallijnen in de documentaire van Lassche. Opa Jan, vader André en zoon Aleid zijn rotsvast in hun geloof. Een Elfstedentocht op zondag is geen discussie voor ze. "Nee, 's zondags blijf ik thuis, dan ga ik naar de kerk", zegt opa Jan Klompmaker. Vader André: "Ik rijd niet op zondag." Alleen kleinzoon Aleid houdt ruimte in zijn stellingname. "Zondagochtend naar de kerk, 's avonds een wedstrijd; daar heb ik persoonlijk niets op tegen. Maar mijn ouders hebben dat liever niet. Dus dan zal ik dat de komende jaren ook nog niet doen."

Drie generaties Klompmaker op weg naar het nog maagdelijke ijs. Het ijs bij het riet is nog zwak, de plank moet voorkomen dat de drie een nat pak halen. Beeld Stills uit de documentaire Zwart IJs
Drie generaties Klompmaker op weg naar het nog maagdelijke ijs. Het ijs bij het riet is nog zwak, de plank moet voorkomen dat de drie een nat pak halen.Beeld Stills uit de documentaire Zwart IJs

Trainingsbeest als afgod
We zien ook René Ruitenberg, veelvuldig winnaar van marathons. Als schaatser genoot hij van de aandacht van pers, sponsors en vrouwelijk schoon. Totdat zijn schoonzus om het leven kwam in 2002. Dat was het keerpunt in zijn leven. Ruitenberg, vorig seizoen gestopt als marathonschaatser, is nu voorganger in uitbundige kerkdiensten en trekt met de organisatie Geloofshelden door het land. "René is veranderd", zegt zijn vrouw Mirjam. Een Elfstedentocht op zondag? Moet kunnen, vindt Ruitenberg. Eén keer dan.

Als laatste zien we de rationeel ingestelde Geert-Jan van der Wal uit Urk, een van de sterkste natuurschaatsers uit het hedendaagse peloton. Van der Wal kan diep gaan. Hij schaatst totdat hij erbij neervalt. Ook op zondag. "Ik start gewoon", zegt Van der Wal over een mogelijke Elfstedentocht op zondag. Hij haalt zijn schouders op. "Ik weet niet waar de discussie over zou moeten gaan."

Geertjan Lassche, die zelf opgroeide in het orthodox-christelijke Rouveen, gemeente Staphorst, laat op mooie, indringende wijze zien welke worsteling een marathonschaatser moet doorstaan als het aankomt op sporten op zondag en bijkomende elementen als roem, verleidingen en afgunst. De scheidslijn is dun, zo blijkt. Een trainingsbeest wordt soms afgoderij toegeschreven, aan triomferen kleeft persoonsverheerlijking en een tweede plaats telt niet, terwijl de Bijbel voorschrijft 'Gij zult niet begeren wat van uw naaste is'.

Opa Jan Klompmaker over zijn angst voor de hel: 'Natuurlijk ben ik bang voor de hel en om niet uitverkoren te zijn. Kon je het maar kopen.' Beeld Stills uit de documentaire Zwart IJs
Opa Jan Klompmaker over zijn angst voor de hel: 'Natuurlijk ben ik bang voor de hel en om niet uitverkoren te zijn. Kon je het maar kopen.'Beeld Stills uit de documentaire Zwart IJs

Wel of geen sport op zondag?
René Ruitenberg symboliseert de tweespalt het beste. Enerzijds is hij de blijmoedige evangelist, die met vuur, vreugde en kwetsbaarheid zijn levensverhaal vertelt. Anderzijds wringt dat met zijn flamboyante verleden en zijn 'jawoord' tegen een eventuele Elfstedentocht op zondag. "Ik heb daar mijn twijfels over", zegt Jan Klompmaker in 'Zwart IJs' over Ruitenbergs voordrachten. "Het is alleen maar ik, ik, ik." Ook Geert-Jan van der Wal heeft zo zijn vragen. "Als-ie nu op zondag gaat rijden, kan-ie altijd wel op zondag gaan rijden", zegt hij over Ruitenberg, die tegen een verslaggever vertelt dat hij in de Bijbel niet aanwijsbaar kan vinden dat je op zondag geen sport mag bedrijven. Tegelijkertijd zegt hij dat hij niet permanent op zondag wil schaatsen. Alleen voor uitzonderingen maakt hij een uitzondering.

Illustratief is ook het moment dat Van der Wal met zijn vriendin Anniek langsgaat bij de dominee, omdat ze een kerkelijke zegening willen over hun aanstaande huwelijk. Zie ze zitten: twee twintigers, dolgelukkig met elkaar, die willen trouwen met de goedkeuring van God. Maar ja, de twee wonen al even samen en Van der Wal, boer van beroep, bindt op zondag zonder moeite zijn schaatsen onder. "Als je gelooft, is af en toe naar de kerk gaan op z'n minst iets wat erbij hoort. Daar zit een lichte frictie", stelt de dominee. "Ik heb uit de verhalen niet de indruk gekregen dat jullie heel fanatieke kerkgangers zijn."

Persoonlijke film
Met 'Zwart IJs' maakte Geertjan Lassche (1976) zijn meest persoonlijke film ooit, zegt hij. Als geen ander weet hij welke dilemma's er spelen bij gelovigen uit de Biblebelt. Hij groeide op in Rouveen, gemeente Staphorst. "Ik kom ook uit een schaatsfamilie en ben orthodox-christelijk opgevoed. Ik heb vroeger voor dezelfde keuze gestaan als de mensen uit de film en weet dat veel jongens hiermee worstelen."

Lassche, tevens onderzoeksjournalist, maakte twee jaar geleden de documentaire 'Niemand Kent Mij', een portret van Thomas Dekker, de wielrenner die op doping werd betrapt, een schorsing van twee jaar uitzat en inmiddels is teruggekeerd in het peloton.

Lassche ziet wel overeenkomsten tussen Dekker en schaatser René Ruitenberg. "Beiden zijn het geboren winnaars, killers. Om een winnaar te kunnen worden, moet je een killer zijn. René ging vroeger over lijken om te winnen. De vraag is in hoeverre hij veranderd is als persoon. Is hij een volledig nieuw mens? Of zit de oude René nog steeds in hem? Het is aan de kijker om daarover te oordelen."

Opa Klompmaker legt zijn hand op zijn Bijbel. Hij is er zeker van dat God hand had in het niet doorgaan van de Elfstedentocht in februari 2012. Beeld Stills uit de documentaire Zwart IJs
Opa Klompmaker legt zijn hand op zijn Bijbel. Hij is er zeker van dat God hand had in het niet doorgaan van de Elfstedentocht in februari 2012.Beeld Stills uit de documentaire Zwart IJs

Gods hand
Opvallend is dat het vooral schaatsers zijn die worstelen met de combinatie topsport en geloof. Dat is van oudsher al zo, meent documentairemaker Lassche. "Een boer is altijd heel druk met zijn werk, maar zodra het vriest, kan hij niet zo veel doen op de boerderij. Schaatsen is dan een legitiem tijdverdrijf. Een boer heeft het in zich om tegen de elementen te vechten. Hij kan doorgaan terwijl hij moe is."

Aan het einde van de documentaire zien we een persconferentie van de vereniging De Friesche Elf Steden: de Elfstedentocht gaat niet door. Niet op zondag, niet op welke andere dag dan ook. Jan Klompmaker, zittend aan de huiskamertafel, is overtuigd. "God heeft hier wel de hand in." Dan, kijkend naar zijn vrouw: "Heb jij daar nog iets over te zeggen?" Zijn vrouw houdt zich even stil en voegt er dan aan toe: "Fijn dat-ie niet doorging."

'Zwart IJs' (EO) werd op woensdag 1 januari uitgezonden op Nederland 2, 22.45 uur en is terug te zien op Uitzending gemist.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden