Wie protesteert is een landverrader

De Poolse regering botst hard met Europa over de waarborgen voor democratie. In Polen zelf verwijten voor- en tegenstanders van de regering elkaar het land kapot te maken.

Polen is tot op het bot verdeeld. Het regerende Recht en Rechtvaardigheid (PiS) werkt sinds november aan wat in PiS-taal 'de goede verandering' heet. Het andere Polen demonstreert massaal tegen 'de afbraak van de democratie' en rekent daarbij op steun uit Brussel. Volgens PiS-leider Jaroslaw Kaczynski zijn de demonstranten landverraders: "Dat zit in de genen van sommige mensen die behoren tot het minste soort Polen."

De Europese Commissie is bezorgd over de rechtsstaat in Polen. Elk moment kan de commissie de tweede stap zetten in een procedure die ertoe kan leiden dat de Europese Raad - in geval van unanimiteit - Polen schorst.

Gisteren was Eurocommissaris Frans Timmermans in Warschau voor een laatste poging een confrontatie te voorkomen. Op PiS-leider Kaczynski lijkt de kritiek weinig indruk te maken, want hij weet zich gesteund door de Hongaarse premier Viktor Orban, die het ook regelmatig met Brussel aan de stok heeft.

Niet alleen Brussel, ook Washington is bezorgd over de voormalige Oostbloklanden. "Polen en Hongarije hebben besloten dat democratie te veel gedoe is", constateerde oud-president Bill Clinton vorige week. "Zij willen een Poetin-achtig leiderschap: geef me een autoritaire dictatuur en houd buitenlanders buiten de deur."

Kaczynski verklaarde Clinton voor gek: "Als iemand beweert dat er in Polen geen democratie is, betekent dat dat hij in een staat verkeert die medisch onderzocht dient te worden." De Poolse leider trekt zich niets aan van kritiek: "Wij lossen Poolse zaken zelf wel op, zonder buitenlandse interventie", aldus Kaczynski. "Laat niemand denken dat wij een stap terugdoen. Wij gaan Polen veranderen."

Het conflict spitst zich toe op de grondwet.

Kaczynski heeft een absolute meerderheid in het parlement, maar geen tweederde meerderheid om de grondwet te wijzigen. In plaats daarvan voerde regeringspartij PiS een wet in die het toetsen van wetten aan de grondwet door het Constitutionele Hof vrijwel onmogelijk maakt. De regering weigert nog de vonnissen van het Hof te publiceren, dat volgens de woordvoerder van PiS 'een ouwevriendenclub' is. Daarmee is de grondwet volgens de oppositie de facto opgeschort.

Achter dit juridische steekspel gaat een steeds diepere kloof schuil die dwars door gezinnen, families, en vriendschappen loopt. Europa staat daarin centraal.

De oppositie heeft de vlag van de EU tot symbool van haar protest gemaakt. Premier Beata Szydlo liet het blauw met gele sterren verwijderen uit de conferentiezaal van een regering die steeds openlijker de Unie in twijfel trekt.

"De procedure die de Europese Commissie tegen Polen voert, gaat de perken van Europese verdragen te buiten ", aldus minister van buitenlandse zaken Witold Waszczykowski afgelopen maandag. "Polen heeft nooit ingestemd met zo'n Europese Unie."

Dankzij die nationale trots zal Polen rijker worden

Basia en Maciek Roszkowski leerden elkaar kennen in Boedapest. Niet toevallig, want voor de aanhangers van Jaroslaw Kaczynski is de rechts-nationalistische Hongaarse premier Viktor Orban het voorbeeld. "Orban heeft ballen", zegt Basia. Maciek valt zijn vrouw bij: "Hij weet wat hij wil voor zijn volk. Hij probeert het nationale patriottisme te versterken."

Ze kenden elkaar nog niet toen ze in 2012 in de trein stapten die honderden Polen naar Boedapest bracht om de Hongaarse leider te steunen. Het was liefde op het eerste gezicht in de schaduw van de grote politiek. Ze werden actief in de clubs van de Gazeta Polska, een krant die gelieerd is aan de nationalistische partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) van Jaroslaw Kaczynski.

Nu zitten ze als dertigers naast elkaar in de kleine huiskamer, tevens speelkamer voor hun zoontje. Trouwfoto's aan de muur. Autootjes op de bank. Buiten het troosteloze uitzicht van een flatwijk uit de communistische tijd.

Dat het in Polen niet beter gaat, komt volgens hen doordat er niet is gebroken met het communistische verleden. "1989 was helemaal geen verandering", zegt Basia fel. Ze is ervan overtuigd dat Lech Walesa, de leider van de anticommunistische oppositie, een dubbelrol speelde. "Als Walesa was verbonden aan de communisten, dan is het postcommunistische Polen een kaartenhuis."

Haar man Maciek zegt: "Mensen die meedoen aan die antiregeringsdemonstraties verdedigen de oude orde. Anderen worden gemanipuleerd." Hij doelt dan op het Europagezinde Comité ter Verdediging van de Democratie (KOD). Zijn vrouw is iets milder: "Ik ben het absoluut niet eens met wat KOD doet, maar wij deden hetzelfde in de clubs van Gazeta Polska."

Alleen zijn de rollen nu omgekeerd. PiS regeert en werkt aan 'de goede verandering'. "De goede verandering betekent voor mij dat alle kinderen plek krijgen op een kleuterschool, meer sociale steun, een pro-gezinspolitiek zodat er veel kinderen worden geboren, en dat je niet vier jaar hoeft te wachten op een heupoperatie."

In de politieke praktijk betekent de goede verandering strijd om het Constitutionele Hof. "PiS zegt dat de goede verandering wordt tegengehouden door het Hof. Dus moet PiS wel iets doen", zegt Maciek. "Dat de EU zich ermee bemoeit, bewijst dat we juist handelen, want de EU geeft niet om het belang van afzonderlijke volkeren."

Polen zijn katholiek en patriottisch en dat staat Brussel niet aan, gelooft Basia: "Ons wordt verteld dat je linkse, liberale opvattingen moet hebben om echte Europeanen te worden en dat je je moet schamen voor alles wat Pools, nationaal en wit-rood is. Dat we een zwakker land zijn, betekent niet dat we onderworpen moeten zijn aan Brussel of Duitsland. Ik wil nationale trots. Dankzij die trots zal ons land rijker worden."

Volgens Maciek lijden zijn landgenoten aan een minderwaardigheidscomplex. "Ze zijn als betoverd door het Westen. Ze willen worden gerespecteerd. Politici die het hardst bij het Westen willen horen, hebben vaak het minste respect voor hun eigen land. En wie heeft er nu respect voor iemand die zijn eigen volk niet respecteert?"

Het echtpaar is bezorgd over de groeiende ideologische kloof. Basia: "Politiek is zo belangrijk geworden dat relaties er door worden verbroken." Ze beschouwen zichzelf als gematigd. Ze laten zich niet in met extreem-rechtse groeperingen die marsen organiseren. "Mensen misten dat soort marsen met vlaggen en patriottisme", concludeert Maciek. "Vooral jongeren, want die willen graag ergens voor strijden."

De ontwikkeling in Hongarije en Polen vergelijken met opkomend fascisme is volgens hem 'absurd', "Vooral als Duitsers het zeggen." Europa wordt toch niet bedreigd door Hongarije en Polen? "Wat is er verkeerd aan als een land trots is op zijn geschiedenis en zijn vijanden aanwijst? Vijanden zijn er altijd, overal." Basia zegt: "Voor ons is het niet per se negatief als iemand fascist wordt genoemd. Als je fascist bent, ben niet direct een Hitler, een Mussolini, of een moordenaar. Fascisme is gewoon een politieke ideologie, die beladen is om historische redenen."

We voeren al zo lang actie tegen deze regering. En wat is het resultaat?

Ik had nooit gedacht dat ik ooit zou demonstreren." Marta Michalski is er nog niet helemaal aan gewend dat haar leven de afgelopen maanden zo ingrijpend is veranderd. Met Darek, haar echtgenoot, zit ze aan de ontbijttafel in een nieuw appartementencomplex in een beter deel van Warschau.

Marta: "We beseften de afgelopen jaren niet dat lang niet iedereen zo dacht als wij. We hadden niet door dat nationalistisch gezinde media acht jaar lang haat hebben verspreid, zoals de aan de regeringspartij PiS gelieerde krant Gazeta Polska met zijn strak georganiseerde clubs.

"Jarenlang spraken we niet over patriottisme, want dat je patriot was, was net zo vanzelfsprekend als dat een mens eet", zegt Darek. "Zij hebben dat woord opgepikt en er een heel andere betekenis aan gegeven: patriot zijn betekent dat je andermans overtuigingen niet hoeft te respecteren en anderen mag haten."

In de politiek gaat de meeste aandacht naar omstreden wetten die de nieuwe regering door het parlement jaagt en die de greep van de regeringspartij op het overheidsapparaat en de gewone burger vergroten.

Maar het echte venijn van Kaczynski's 'de goede verandering' zit ergens anders, menen de Michalski's: in de taal.

Marta: "De goede verandering rukt woorden uit hun verband net zolang tot ze hun betekenis verliezen en ze een andere betekenis krijgen." Darek geeft voorbeelden: "Hun patriottisme heeft niets gemeen met patriottisme, net zo min als de goede verandering iets gemeen heeft met een goede verandering. En de democratie ingevoerd door Kaczynski heeft niets te maken met democratie."

Het echtpaar is in de veertig en kan zich de communistische dictatuur nog herinneren. Het nieuwe 'patriottisme' vindt vooral weerklank onder jongeren.

"Jongeren pikken dat op, omdat ze de geschiedenis niet kennen", zegt Marta. "Zij vinden vrijheid vanzelfsprekend. Ze begrijpen niet dat het afgelopen is met de vrijheid, ook hun vrijheid, zodra machthebbers de burger controleren en in een sjabloon persen."

De hoop is gevestigd op Europa. "De EU heeft de situatie in Hongarije veronachtzaamd. Zo van: dat valt wel mee, dat is maar een klein land. Maar Polen is een ander verhaal, een ander kaliber", zegt Darek. Marta valt hem bij: "Voor Europa zijn wij belangrijk. Europa zal voor ons opkomen." Maar eerst moet Polen voor zichzelf opkomen, weet ze. Daarom laat ze geen demonstratie van het Comité ter Verdediging van de Democratie (KOD) voorbijgaan.

Darek gaat ook, maar is sceptisch. "Het is als een wedstrijd waarbij wij een normaal elftal hebben dat volgens de regels wil spelen en aan de andere kant van het veld staan twintig kerels met honkbalknuppels."

Marta valt hem in de rede: "Maar wij moeten volgens de regels spelen. Als ik protesteer omdat op ondemocratische manier regels worden geschonden, dan mag ik zelf niet tegen de democratische regels ingaan."

Volgens Darek moet er meer gebeuren dan demonstreren. Alleen, wat? "We voeren al zo lang actie. En wat is het resultaat? Heeft de regering de uitspraken van het constitutionele hof gepubliceerd? Nee. Heeft de president legaal gekozen rechters ingezworen? Nee."

De spanning groeit. Marta: "Als de situatie explodeert, blijft geen steen op de ander staan."

Dat 'zwarte scenario' is niet langer ondenkbaar, menen ze. "Hoe meer de huidige regering zich inlikt bij extreem-rechts - bijvoorbeeld de president die zich opwerpt als beschermheer van extreem-rechtse festiviteiten - hoe straffelozer extreem-rechts zich voelt", zegt Darek.

"De goede verandering noemt ons het 'minste soort Polen', beesten, verraders. Daardoor groeit aan de andere kant het gevoel dat ze ons mogen bespugen, schoppen, uitschelden, omdat wij een minderwaardig soort mensen zijn en uiteindelijk: dat zij het recht hebben geweld te gebruiken", zegt Marta.

"Vroeger was de vergelijking met fascisme niet acceptabel, nu is die helaas gerechtvaardigd."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden