Wie of wat is eigenlijk 'links' in het huidige Oost-Europa?

De auteurs zijn resp. directeur van de Alfred Mozer Stichting en tweede vice- voorzitter van de PvdA.

Hoewel de SdRP de overgang naar een marktecoomie niet zal (kunnen) terugdraaien is haar populariteit toch een teken aan de wand. De omvorming van een plan- naar een markteconomie stuit op weerstanden. Veel Poolse burgers zijn materieel niet beter geworden van de omwenteling in het land. Vaak is van het tegendeel sprake.

Dat is niet uniek. In andere Oosteuropese landen valt hetzelfde waar te nemen. Ook daar doen partijen, die aandacht vragen voor de sociale problemen, het goed. Met de verkiezingsuitslag in Polen en met de vorming van een 'linkse' regering wordt het eerste hoofdstuk van de post-communistische geschiedenis van Polen afgesloten en is wellicht een nieuwe trend gezet. Het ongebreidelde liberalisme van de afgelopen periode lijkt op zijn retour. Sociale opvattingen krijgen weer aanhang. De platformbewegingen als Solidariteit, die een essentiele rol speelden in de overgangsfase, brokkelen af. En het zijn in ieder geval in Polen de ex-communisten die het meest van deze veranderingen profiteren.

Dat zal in West-Europa tot een fikse discussie leiden. Hoe moet men zich opstellen tegenover de postcommunistische partijen in OostEuropa nu hun aanhang weer groeit en zij op meer plaatsen regeringsverantwoordelijkheid krijgen? Wie of wat is eigenlijk 'links' in Oost-Europa?

Alle voormalige communistische partijen in Oost- en Midden-Europa noemen zich tegenwoordig sociaaldemocratisch. Soms na een geloofwaardig intern hervormingsproces en soms ook niet. Daarnaast bestaan er in de meeste van deze landen min of meer succesvolle partijen die wortelen in de vooroorlogse sociaal-democratische traditie. In sommige landen zijn compleet nieuwe partijen die zich sociaal-democratisch noemen.

Terecht heeft men de afgelopen jaren in West-Europa grote aarzelingen ten aanzien van de Oosteuropese ex-communisten getoond. Dat was vooral het gevolg van een wezenlijke twijfel aan hun (sociaal-)democratische bedoelingen.

In Polen hebben de communisten zich opnieuw geformeerd in de eerder genoemde SdRP. Wij hebben rekening te houden met het feit dat deze partij een toenemend deel van de Poolse bevolking vertegenwoordigt en wel het deel dat in de afgelopen jaren achterop is geraakt.

Uitwassen

De SdRP wil meer aandacht voor de sociale kant van de overgang naar de markteconomie. Daarin wordt zij gesteund door andere partijen. Wij achten dit, gelet op de situatie waarin veel Polen verkeren, legitiem. De vorige regering heeft veel op gang gebracht; de stap naar de markteconomie is onomkeerbaar geworden. In dat proces zijn uitwassen ontstaan en slachtoffers gevallen. Het is daarom niet verwonderlijk dat nu het sociale aspect meer aandacht krijgt.

Er zijn dus enkele inhoudelijke argumenten op basis waarvan wij vinden dat een isolement van de SdRP niet wenselijk is. De SdRP wil graag bij de internationale sociaal-democratie horen en krijgt nu de kans te bewijzen een verantwoordelijke en democratische partij te zijn.

De Boerenpartij (PSL), de coalitiepartner van de ex-communisten, wordt ook als links bestempeld. De twee partijen delen het belang van overheidsbescherming van de (merendeels arme) boeren en van de arbeiders in de staatsbedrijven. Beide stammen uit de communistische periode. Wij denken echter dat de Boerenpartij tijdelijk met linkse partijen wil samenwerken en dat op langere termijn de tegenstelling tussen stad en platteland tot een breuk zal lijden. Het gaat ons veel te ver de PSL bij links in te lijven.

In Polen is lang gespeculeerd over regeringsdeelname door de Unie van de Arbeid (UP). Deze behaalde bij de verkiezingen een verrassend resultaat en werd de vierde partij van Polen. De UP is opgericht door een aantal voormannen van Solidariteit, onderhoudt veel banden met de Westeuropese sociaal-democratie en zal binnen niet al te lange tijd toetreden tot de Socialistische Internationale. De combinatie van een onbesmet verleden en een programma waarin meer evenwicht tussen de particuliere en de publieke sector wordt bepleit, maakt de UP tot een aantrekkelijke partner. Wij zijn blij dat deze partij besloten heeft niet tot de regering toe te treden. Nu krijgt ze de kans zich te ontwikkelen tot een onafhankelijk links alternatief.

De toestand van links in Polen verschilt natuurlijk van die in andere Oosteuropese landen. Maar er zijn wel degelijk overeenkomsten. De post-communisten hebben zich in veel landen weten te handhaven. Er zijn interne hervormingen doorgevoerd. Geen van deze partijen bepleit een herstel van de oude toestand. De beste voorbeelden vindt men in Hongarije, Slowakije en Slovenie. Toch zal in de praktijk moeten blijken of de veranderingen onomkeerbaar zijn. Dat maakt de ontwikkeling in Polen zo interessant.

Alternatief

Minstens zo belangrijk vinden wij dat zich naast de ex-communisten sociaal-democratische partijen ontwikkelen. In Polen is gebleken dat de 'linkse' kiezers een alternatief willen hebben. In Hongarije krabbelen de sociaal-democraten uit het diepe dal waarin zij waren terechtgekomen. In Tsjechie heeft de sociaal-democratische partij zich vast genesteld.

Het is nog te vroeg om definitieve uitspraken te doen over de positie van de verschillende linkse partijen in Midden- en Oost-Europa. Wij blijven investeren in de banden met de 'onbesmette' sociaal-democratische partijen als de UP in Polen maar gaan contacten met een aantal post-communistische partijen niet langer uit de weg. Gelet op hun nieuwe rol zou een voortdurende isolering ongewenst zijn. Er is in een aantal landen sprake van een toenadering tussen de sociaal-democraten en de post-communisten. Ook deze ontwikkeling volgen wij met belangstelling.

Daar waar post-communisten en andere partijen die de sociale kwestie vooropstellen, aan de macht komen loopt het hervormingsproces een zeker risico. De post-communisten lijken in de meeste gevallen, zij het behoedzamer, door te willen gaan op de hervormingsweg maar binnen deze partijen zijn de conservatieve krachten nog niet uitgeschakeld. Daarom is het goed dat er, zoals in Polen, ook anderen zijn die met recht kunnen opkomen voor de sociale belangen van de bevolking.

Wat in veel commentaren over Polen ontbreekt, is de vaststelling dat de ontevreden Poolse kiezer ook de nationalistische partijen en de populisten van president Walesa aan de macht had kunnen brengen. De schok zou dan in West-Europa heel wat groter geweest zijn.

De uitslag in Polen mag men niet zonder meer interpreteren als een stap terug. De Polen zijn niet richting extreem rechts gegaan. Dat zij post-communistische partijen gebruiken als vehikel voor hun onvrede is misschien jammer maar blijkbaar zagen zij geen betere mogelijkheid om een waarschuwing te geven. De uitslag is vooral een indicatie van het uithoudingsvermogen van de Polen. Een shocktherapie overtuigt blijkbaar niet iedereen van de zegenigen van een extreem marktliberalisme.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden