'Wie nu mensheid zegt, liegt niet meer'

null Beeld

De Duitse filosoof Peter Sloterdijk ontving deze week een eredoctoraat aan de Radboud Universiteit. En hij maakte een tournee ter promotie van zijn onlangs vertaalde boek. "We leven in een nieuwe spiltijd."

Peter Sloterdijk staart roerloos voor zich uit. Grausam zijn ze, die Hollanders - wreed. Een kleine week is hij in Nederland, en elk uur wordt er iets van hem verwacht; lezingen, debatten, interviews, ze weten van geen ophouden.

Op de dag voordat hij in Nijmegen een eredoctoraat zal ontvangen, wil hij Trouw wel te woord staan. Even tussendoor, op de woonboot van een bevriende filosoof met wie hij aanstonds ergens dineert. En alleen in het Duits: "Heute kein Englisch mehr."

Een televisie-interviewer had hem vanochtend tot Engels weten te verleiden, waardoor het erop neerkwam dat twee mensen verraad pleegden, zegt hij. "Engels is een communicatiemiddel, met taal heeft het niets te maken. Engels is zoiets als een fiche of muntje waarmee men roulette speelt. Je kunt er zeer primitieve transacties mee afhandelen, maar je kunt er niets mee zeggen."

Sloterdijk is een veelschrijver met een onnavolgbare aforistische stijl. Een ster-filosoof die in vele talen wordt vertaald. Zijn laatste grote werk, gepubliceerd in 2009, verscheen onlangs in het Nederlands: 'Je moet je leven veranderen'.

Bent u een moralist?

"Ik heb dat vaker te horen gekregen. Ik weet niet wat het woord inhoudt. Een moralist is waarschijnlijk iemand die alles in het licht van een vaststaande moraal wil bekijken. Zoals christenen de tien geboden hanteren. Zo bezien ben ik geen moralist, omdat ik niet beschik over zo'n vaste set gezichtspunten.

"Dat heeft een problematische kant. Mensen raadplegen ethici tegenwoordig zoals ze de opticien bezoeken. De ethicus meet een ieder naar smaak een nieuwe bril aan. Maar het vervelende is dat we in zelfgemaakte systemen nooit zo sterk kunnen geloven als in iets wat op enigerlei wijze objectief is, wat gegeven is. Dat is de tragische toestand van de ethiek.

"De grondgedachte van mijn boek is dat we ons vandaag de dag in een situatie bevinden die vergelijkbaar is met de situatie waarin de grote ethische systemen - het confucianisme, het hindoeïsme, het boeddhisme, de joodse profetieën en de Griekse filosofie - ontstaan zijn."

In zijn boek beschrijft Sloterdijk hoe grote veranderingen aan de wieg van onze beschaving op meerdere plaatsen in de wereld een noodzaak creëerden voor nieuwe ethische systemen. Hij verwijst naar de filosoof Karl Jaspers, die dit complex onder de titel 'spiltijd' samenvatte en vijf locaties van de 'doorbraak' aangaf: China, India, Perzië, Palestina en Griekenland.

Sloterdijk schrijft: "Deze locaties vormen de tonelen waar zich voor het eerst de hoogculturele vooruitgang naar de vergeestelijking voltrok, met onvergetelijke gevolgen op afstand. In de periode tussen 800 en 200 voor Christus zouden de mensen in de genoemde culturen de 'stap in het universele' hebben gezet, een stap die we nog steeds zetten, bij alles wat we tegenwoordig in authentiek civilisatorische zin doen. Wat later rede en persoonlijkheid zou gaan heten, zou toen zijn eerste contouren hebben gekregen."

En nu leven we opnieuw in een spiltijd - een cruciale tijd?

"Jazeker, een hyper-spiltijd. Want waar destijds sprake was van een beperkte synchroniciteit, dat wil zeggen: dat de effecten tot op zekere hoogte gelijktijdig optraden in verschillende delen van de wereld, treden ze vandaag de dag op in een werkelijke synchroniciteit. We kunnen elkaar zien en handel met elkaar drijven, diplomatieke betrekkingen met elkaar aangaan en onze zorgen met elkaar delen."

De mensheid zet als het ware de klokken gelijk?

"Voorheen was het zo dat degene die het woord 'mensheid' in de mond nam, grootspraak bedreef, of een leugenaar was."

Waarom?

"Omdat er geen werkelijk universalisme kon bestaan. Het had geen consequenties als je deed alsof het wel bestond. Want de mensen aan de andere kant van de wereld zouden je uitlatingen toch nooit horen.

"Dat is totaal veranderd. De globalisering via de elektronische dimensie verloopt razendsnel, en de synchronisatie van de mensheid is daar een onvermijdelijk neveneffect van. Je zou de mensheid zelf ook kunnen beschouwen als een neveneffect van hoogtechnologische snelheden.

"Wie anno nu 'mensheid' zegt, wil niet langer automatisch bedriegen. Met dit woord duidt men - wellicht een beetje hyperbolisch, maar toch juist - de som van de gebruikers van elektronische media."

Dan vallen een hoop mensen buiten de mensheid.

"Het is een exclusieve groep, maar die heeft een zeer inclusieve tendens. En vooral: ze heeft een ongekend neveneffect: iedere persoon in deze groep bevindt zich daadwerkelijk in de kunstmatige synchroniciteit. We hebben natuurlijke grenzen van afstand opgeheven. En dat is de nieuwe oer-situatie, die nooit meer zal verdwijnen. En waarin een nieuw absoluut imperatief zich zal vormen."

Het 'absolute imperatief' dat volgens Sloterdijk tot nu toe alle grote ethische systemen in de wereld beheerst, is de titel van zijn laatste boek: 'Je moet je leven veranderen' - in deze formulering ontleend aan een gedicht van Rainer Maria Rilke. Als iets de mensen volgens Sloterdijk bindt, is het de neiging om te leven in systemen die eenieder voortdurend oproepen zichzelf te veranderen, door oefening. We zijn de homo repetitivus (de mens die herhaalt) en de homo artisa (de mens in training).

"Denk bijvoorbeeld aan Jezus, die zei dat wie zijn vader of moeder meer liefhad dan hem, zijn liefde niet waard was. Dat is een karakteristieke toon voor het gebod waar ik op doel. Deze ethische oerkreet waart sinds tweeduizend jaar rond over de aarde, in verschillende vormen, deels vriendelijk, deels wreed, en dat heb ik geordend en in kaart gebracht."

Beschrijft u enkel, of schrijft u ook iets voor?

"Die vraag provoceert me. Ik heb in de inleiding van mijn boek geschreven dat de auteur niet neutraal is. Dat het schrijven van dit boek geen louter descriptieve oefening was, dat het boek een door en door prescriptief engagement heeft."

Waarom hebt u dit boek geschreven?

"Het is wat ik uit de tijdgeest gefilterd heb. De schrijver is een figuur die dingen interpreteert die in de lucht hangen. De schrijver is in mijn opvatting een orgel van de tijdgeest. En hij communiceert met de tijdgeest. Hij is als een transistor."

U hebt de filosoof ook wel eens omschreven als een 'medium'.

"Een medium van een bijzondere soort. Want de afzender van zijn boodschap valt niet nader te identificeren, zoals dat bij religieuze schrijvers het geval is. Christelijke schrijvers zijn apostelen. Die hebben een goddelijke boodschap over te brengen, het zijn de postbodes van de lieve God. Dat kunnen filosofen niet zijn. En toch zijn filosofen ook postbodes. Alleen schrijven ze hun brieven zelf, en daar zijn ze zich ook van bewust. Desalniettemin claimen ze dat in wat ze zelf geschreven hebben een element van waarheid besloten ligt, dat niet door hen zelf bedacht is."

Hebt u altijd geloofd dat u het vermogen bezit om de waarheid te vinden?

"Ja, vanzelfsprekend. Ik schrijf al dertig jaar. In 2013 hebben we het dertigste jubileum van de 'Kritik der zynischen Vernunft' ('Kritiek van de cynische rede', 1983, Sloterdijks debuut en doorbraak).

"De meeste filosofen schrijven over de filosofie van andere filosofen. Dat doe ik zeer weinig. Sinds ik schrijf, interesseert het me weinig tot niets wat andere filosofen doen. Ik zie het academisme in de filosofie als een vorm van decadentie. Ik communiceer met de situatie waarin we ons bevinden. Dat is filosofie: denken in situaties."

Peter Sloterdijk: 'Je moet je leven veranderen. Over antropotechniek.' Vert. Hans Driessen. Uitgeverij Boom, Amsterdam; 510 pagina's, € 19,90

Peter Sloterdijk

Peter Sloterdijk (Karlsruhe, 1947), zoon van een Nederlandse vader en Duitse moeder, is hoogleraar filosofie en esthetica aan de Hochschule für Gestaltung in Karlsruhe en aan de Universität für angewandte Kunst in Wenen.

Zijn eerste boek, 'Kritiek van de cynische rede' (1983) maakte hem in één klap wereldberoemd. Sindsdien schreef hij duizenden pagina's, die wereldwijd gelezen worden.

De Radboud Universiteit, die Sloterdijk donderdag zijn eerste eredoctoraat verleende, omschrijft hem als 'een van de meest vooraanstaande en spraakmakende intellectuelen van deze tijd'. Zijn werk maakt deel uit van een belangrijke intellectuele traditie, de 'actualiteitsdiagnostiek', waarbij de vraag steeds is wat de actuele wetenschappelijke en maatschappelijke ontwikkelingen betekenen voor ons mens- en wereldbeeld.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden