Wie minder goed af is, hoeft geen loser te zijn

De Maand van de Filosofie is gewijd aan ongelijkheid. In een serie verkent Trouw dat thema. Vandaag: filosoof Filip Buekens over verliezers en win-winsituaties.

Kasper is 16 en klust bij in de supermarkt. Thuis krijgt hij niet al te veel geld, maar hij is handig en weet goed wat de baas wil. Hij leert hoe je de klant die 'superdeal' helpt terug te vinden en wat mensen graag kopen. Misschien wil hij later zelf wel een supermarkt runnen. Want, dat weet Kasper ook, de baas verdient veel meer dan hij. En de baas van de baas nog meer, en de hoogste baas staat met zijn bedrijf en de duizenden filialen op de beurs genoteerd. Die verdient het duizendvoudige van Kasper.

De hoogste baas heeft samen met zijn medewerkers, en dus ook met Kasper, een win-winspel gecreëerd. Kasper is echt niet beter af als hij niet in de supermarkt zou werken maar op het pleintje hasj zou roken met de buurtjongetjes. En wat hij leert is wellicht nog veel belangrijker dan de paar honderd euro die hij verdient. Maar dan komt een ander personage op de proppen. 'Hee Kasper, wist je niet dat die opperbaas zoveel meer verdient dan jij? Waarom zou je je uitsloven om hem nog rijker te maken? Hij staat nu golf te spelen en dat terwijl jij groenten uit het magazijn haalt. Kasper, de wereld zou er anders kunnen uitzien als hij je niet zou uitbuiten. Je zou beter af zijn als we het geld halen waar het zit en je er niet voor hoeft werken. Toch?'

Afgunst en wrok

Veel discours over ongelijkheid gaat op een of andere wijze terug op het conflict tussen Kaspers win-winsituatie en diegene die dat voorstelt als een nulsomspel, een spel waarbij de winst van de ene partij noodzakelijk verlies van de andere partij met zich meebrengt. Waarom is het zo eenvoudig om de situatie van Kasper als een nulsomspel op te vatten? De neiging om een win-winspel voor te stellen als een nulsomspel wordt volgens psychologen het best verklaard door de rol van emoties als afgunst, nijd, ressentiment en wrok. Veel antropologen en historici zijn het erover eens dat het beheersen van deze destructieve emoties een belangrijke culturele verovering zijn van de westerse cultuur.

Ook al overdrijven we soms, het is een feit dat in onze cultuur het creëren van een win-winspel altijd positief gewaardeerd wordt. We weten ook dat het idee dat als de een beter wordt, de ander daar altijd slechter van moet worden, zonder meer destructief is. Afgunst, nijd en wraak zijn universele emoties en kunnen dus wellicht evolutionair verklaard worden. In perioden van schaarste is de een zijn brood de ander zijn dood. En er bestaan nog steeds culturen waarin eer en wraak als goederen worden opgevat: wie onteerd wordt, moet wraak nemen - met vaak destructieve, want snel escalerende gevolgen.

'Als ik niet de baas ben, is iemand anders de baas' lijkt een platitude, maar in een denkpatroon waarin dominantie opgevat wordt als een schaars goed, moet je altijd proberen de baas te zijn. Zo niet, dan word je als loser gepercipieerd.

De enige nulsomspelen die we in onze maatschappij nog echt dulden zijn gokken en sport. We vinden het geweldig als Oranje wint, ook al heeft behalve elf spelers op het veld, daar niemand een verdienste aan. Voetbal is inderdaad oorlog - een amusant spel om primitieve superioriteitsemoties te sublimeren. De wereld is niet gemaakt opdat iedereen gelijk zou zijn, maar wij (en de voorvaderen die onze instituties vormgaven) hebben er wel voor gezorgd dat zoveel mogelijk personen de kans krijgen zich te ontplooien zonder dat anderen daar al te veel last van hebben. De grote baas van vakkenvuller Kasper heeft die kansen gegrepen, en Kasper staat aan het begin.

Wat hebben deze observaties nu met Kasper en zijn slechte raadgevers te maken? Wanneer een win-winsituatie zelfs met de beste bedoelingen wordt voorgesteld als een nulsomspel heeft voor de voorstanders van meer gelijkheid een bijzondere aantrekkingskracht: het speelt in op primitieve emoties die gemakkelijk, al te gemakkelijk, manipuleerbaar zijn.

Bankencrisis

Ongetwijfeld was het vroeger vanzelfsprekender dat bazen veel verdienden - en natuurlijk zaten daar ook schurken bij - maar sinds de bankencrisis is het bon ton om de grootverdieners minstens even in hun hemd te zetten. De agitatoren die de situatie van Kasper als een nulsomspel voorstellen, moeten echter beseffen hoe destructief het bespelen van nijd en afgunst kan zijn, en dat zij zichzelf (en Kasper) daarmee persoonlijke groei en een rijkdom van kansen ontzeggen.

Wanneer Kasper zich echt laat leiden door afgunst, nijd of wrok, moet hij het win-winspel dat de markt gecreëerd heeft verlaten. Dan gaat hij een spel aan waarin hij wellicht het onderspit moet delven, ook al spiegelen de raadgevers hem wat anders voor. Marx had de onzinnige idee dat in het arbeidersparadijs iedereen 's ochtends zou vissen, 's middags boeken zou lezen en 's avonds over filosofie zou kunnen praten.

Het is een wezenlijk kenmerk van elk win-winspel dat, hoe ongelijk de winst voor de ene ook moge zijn, de speler die 'minder goed af is' tot het inzicht kan komen dat hij geen verliezer is. Minder goed af zijn dan de andere spelers betekent dan dat je kansen leert zien waardoor je het spel beter kunt leren spelen. Jezelf als loser zien, maakt je de speelbal van agitatoren.

Het kleine drama van iedereen die ongelijkheid afwijst, kan met behulp van speltheorie uitgelegd worden. Iedereen wil graag dat alle spelers winnen, dat niemand aan de verliezende kant staat. Dat is prijzenswaardig. Wie wil er nu verliezen? Maar om dat doel te realiseren wordt net iets te snel naar emoties gegrepen die alleen maar zin hebben als je de relevante situatie voorstelt als een nulsomspel waarin je mensen aanspreekt op wat ze niet hebben en met een beschuldigde vinger wijst naar wie aan de winnende kant staat.

Als allen die minder winnen in het spel van het leven zichzelf als verliezers zien, dreigt het broze draagvlak waarop onze, met veel moeite opgebouwde maatschappelijke win-winspelen rusten, onherroepelijk in gevaar te komen.

Wie is Filip Buekens?

Filip Buekens (1959) is taalfilosoof en docent filosofie aan de KU Leuven en de Universiteit van Tilburg. Hij is mede-organisator van de jaarlijkse Dag van de Filosofie, die vandaag wordt gehouden in theater De NWE Vorst in Tilburg.

De dag wordt om 12.45 uur geopend door Wim Drees, hoogleraar filosofie en decaan van de faculteit geesteswetenschappen van de Universiteit van Tilburg. Aansluitend houdt de Britse filosoof Jonathan Wolff een inleiding over benaderingen van ongelijkheid. In het middagprogramma, dat duurt tot 18.00 uur, worden in verschillende sessies aspecten van ongelijkheid besproken door gespecialiseerde wetenschappers, filosofen en kunstenaars. Sprekers in het middagprogramma zijn onder andere Ton Lemaire, Frank Vandenbroucke, Gabriel van den Brink, Paul Frissen, Ingrid Robeyns, Tamar de Waal, Geerdt Magiels, Marcel Zeelenberg, Pouwel Slurink, Raymond Corbey, Frans van Peperstraten en de kunstenaars Hans van Houwelingen en Jonas Staal. Meer informatie: www.tilburguniversity.edu

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden