Wie meer te kiezen heeft

Wie meer te kiezen heeft kiest ervoor om meer te willen. Tot we ons op het sterfbed afvragen: Was dit het nou? Het leven als hypermarkt.

Ik woonde in de hoofdstad, maar kwam door omstandigheden regelmatig in Winschoten. Winschoten had een klein overzichtelijk centrum met de in provinciesteden gebruikelijke voetgangerspassage waar zich de bekende ketens aaneenrijgen.

Maar even daarbuiten had Winschoten vooral een tamelijk grote kledingzaak die over twee verdiepingen uitgestrekt het karakter had van een magazijn. Dus eindeloze rekken met dezelfde grijze en groene colberts en planken met stapels spijkerbroeken in twee, misschien drie merken. Ik vermoed dat de doelgroep vooral uit plattelanders bestond (bij de toonbank stond een grote doos vuurrode zakdoeken), maar ik vond de winkel meteen onweerstaanbaar.

Al bij het betreden van de zaak werd je overvallen door een aangename lichtheid. Je wist vrijwel meteen dat je hier zou slagen. De prijzen laag, de kleding simpel en degelijk en het personeel, laten we zeggen: terughoudend. Ik heb in die zaak in Winschoten veel kleding gekocht en moet daarin als een halve boer door Amsterdam hebben gekuierd.

Iedere bewoner van een grote stad zal dat herkennen: die lichtheid van de provincie. Eén of twee aardige cafés, eén redelijke boekwinkel, eén goede kledingzaak. Aangenaam. Al is het maar voor even, want die overzichtelijkheid is al snel benauwend. Want het is niet genoeg. Het is nooit genoeg.

Het is een knellende, telkens terugkerende vraag van onze cultuur: is dit nou alles? Leven is streven, altijd maar weer streven en is iets eenmaal bereikt dan is die hardnekkige vraag er weer: is dit het nou? Tot op ons sterfbed zal hij ons achtervolgen. Was dat het nou? Er schuilt veel onvrede in die vraag en existentiële twijfel. Impliciet veronderstelt de vraag voortdurend dat er 'meer' moet zijn. En dat is ook zo.

,,Er is zoveel, man. Zo ontzettend veel'', klaagde cabaretier Theo Maassen onlangs in zijn voorstelling 'Functioneel naakt'. ,,Hoeveel soorten chips dat er zijn! Chips! Dat vond ik zo fijn vroeger van chips. Vroeger had je alleen paprika en ....'gewoon'. Het zou toch goed zijn als je van veel dingen ook gewoon 'gewoon' hebt. Dat je een kledingzaak binnen kan stappen en dat ze dan vragen: 'Kan ik u misschien helpen?' en dat je dan zegt: 'Ja, ik zoek een broek.' 'Ja, wat voor een broek?' 'Gewoon een broek. Om aan te trekken.'''

Winschoten, Theo, Winschoten.

Maar er is inderdaad ontzettend veel. Je zou er haast gek van worden. Iedere stap in het moderne leven is een keuze. We kiezen niet alleen onze broek, we kiezen een complete biografie, een levensloop. Dat kiezen begint bij het prilste begin, ver voor de geboorte. Kinderen of geen kinderen, conceptie of anticonceptie -daar begint het mee. Besluit je tot het eerste, dan opent zich een baaierd van keuzes. Als je besluit tot het laatste ook. De pil, het condoom, het pessarium, de tijdelijke of permanente sterilisatie, de morning after-pil desnoods? En hoe onderga je een zwangerschap? Met echo, vlokkentest, nekplooimeting, yoga, tingelbelletje op je buik? Beval je thuis of in het ziekenhuis? (Hier gaan al ideologieën botsen.) En hoe beval je? Liggend, zittend op een baarkruk, of op een skippybal onder douche? ( Je kan nog van ideologie wisselen.) En is het eenmaal geboren, wat doe je dan met de nageboorte? Begraven in de tuin? Bakken en opeten? Aan een hormonenbank doneren? Of gewoon als slachtafval weggooien? En wat als je niet zwanger kan worden? IVF? IUI? Neem je een pleegkind, een adoptiekind (uit welk land?), een hond, een avondstudie rechten?

Er is geen weg zonder zijwegen, geen rechtdoor zonder ook een rechtsaf en een linksaf. We bewegen ons door een groot multiple choice-vraagstuk en onze keuzes bepalen de uitkomst en de richting. Die richting wordt nog het duidelijkst bepaald door de scholen die we kiezen (openbaar of bijzonder, en hoe bijzonder is bijzonder?) maar ook door onze keus van vrienden, kleren, muziek. En hoe we onze arbeid, zorg en vrije tijd inrichten.

Zulke opsommingen hebben een licht duizelend effect, maar we zijn er niet om permanent knopen door te hakken. Je zou als het ware telkens een keuze van de week kunnen destilleren om het geheel wat overzichtelijk te houden. Zo vraag ik me momenteel af of ik de naden van het marmoleum nu ingefreesd of los tegen elkaar aan moet laten leggen. Als het marmoleum wordt. 'De meerkeuzemaatschappij'. Die titel gaf het Sociaal en Cultureel Planbureau het rapport mee dat afgelopen zomer verscheen. Het bureau onderzocht onze tijdsbesteding en stelde vast dat er door een combinatie van welvaart, liberalisering en individualisering steeds meer te kiezen valt. De toegenomen keuzevrijheid mag passen in het ideaalbeeld van de zelfbeschikkende vrije mens, maar er zijn toch ook wat schaduwzijden.

Dat je er gek van kan worden bijvoorbeeld. Neem de liberalisering van de telefonie. Ik verlang niet terug naar het bakeliet van de ongetwijfeld veel te dure PTT, maar dat lawaaierige woud van aanbieders met beltegoeden, daluren en gratis i-mode toestellen -is dat alleen maar vooruitgang? En de televisiezenders? Is het nog te volgen dat de Avro zaterdagavond op Nederland 1 een nieuw cabaretprogramma van Paul Groot en Owen Schumacher programmeert terwijl daartegenover op Nederland 3 het Vara-programma 'Kopspijkers' staat, dat mede door die twee cabaretiers is grootgemaakt?

In zijn rapport vraagt het Sociaal en Cultureel Planbureau zich af of de drukbezette, 'taakcombinerende burger' nou wel zo verlegen zit om ruimere keuzemogelijkheden. Hij zou meer waarde hechten aan 'de solide levering van een herkenbaar pakket aan diensten dan aan de uitnodiging om tijd te investeren in het afwegen van moeilijk van elkaar te onderscheiden aanbiedingen van grotendeels identieke diensten.' Inderdaad. Doe maar gewoon een broek, een bakelieten telefoon en niet op alle netten cabaret.

Nog een schaduwzijde van de meerkeuzemaatschappij is volgens het SCP de toegenomen psychische vermoeidheid, met een hedendaags woord ook wel aangeduid als 'burn-out'. Een citaat uit de epiloog van het rapport: 'Het leven is haastig, oude zekerheden raken verloren voor nieuwe waarheden. Mensen zijn gedwongen om zich in korte tijd en onder hoge druk aan steeds nieuwe omstandigheden en ideeën aan te passen. Niet iedereen beschikt over de daarvoor vereiste geestelijke rekbaarheid, maar er is geen ontkomen aan. De rust van vroeger keert niet meer terug. Wat men moet zien te verwerven is niet langer een evenwichtige rust, maar een evenwichtige beweging.'

Toen ik het las zat ik in gedachten instemmend te knikken tot bleek dat het citaat afkomstig was uit 1906 en neergeschreven door de psychiater G. Jelgersma. We zijn bijna honderd jaar verder maar die evenwichtige beweging heb ik nog niet gevonden. Wie meer te kiezen heeft, kiest ervoor om meer te willen. Maar wie helpt ons in onze keuzes, nu de traditionele instituties van kerk en gezin aan invloed hebben ingeboet? Beatrijs Ritsema?

Stel in uw doe-het-zelf biografie ook maar uw eigen levensbeschouwing samen. Gewoon even shoppen, want dat doen we graag. Nederlanders brengen wekelijks gemiddeld vijftien keer zoveel tijd door in een winkel als in een kerk. De nieuwe religie is die van de consument, en De Bijenkorf is zijn kathedraal.

Winkelen is veel meer dan boodschappen doen, winkelen is de essentie van een lifestyle, een motor van het stedelijk leven. I shop, therefore I am stond op een kaartje dat ik van een vriendin kreeg. Elk aangeschaft artikel is een uitdrukking van je bewustzijn: van tandpasta tot roman. Multiple choice. Je staat al met de stress in je lijf voor het tandverzorgingsschap van de Etos.

En dan komt onherroepelijk dat moment. Dan bevind je je op een sombere, grijze dag in je badkamer of voor je boekenkast, je kijkt naar je spullen, je kinderen en je vrouw die taakcombinerend uit werken gaat en vraagt je af: is dit het nou? Winschoten, jongens, Winschoten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden