Wie mag straks de oliedollars verdelen?

De strijd bij de verkiezingen in Venezuela, komende zondag, gaat tussen de linkse president Chávez en de oppositie-kandidaat Rosales. Allebei proberen ze stemmen te winnen door opportunistisch met oliedollars te wapperen.

door Edwin Koopman

Met de cementspatten op zijn gezicht leunt hij even op zijn schop: Omar, blauwe broek, rood T-shirt met de opdruk ’Het dappere volk’. „Dat zijn wij”, lacht hij, „allemaal revolutionairen”. Achter hem wordt gesjouwd met emmers vol cement. Hier wordt gewerkt aan woningen voor de armen in een volksbuurt op amper een paar blokken van het oude centrum van Carácas. „Maandag komen de bakstenen, met Kerst zijn we klaar.”

Verderop hangt een spandoek: ’Chávez, bedankt voor onze woningen.’ Ze zijn onderdeel van ’Missie Habitat’, een van de veelgeroemde sociale projecten van de president die worden betaald met geld uit de olie-export. Ook gratis onderwijs, studiebeurzen, gezondheidszorg en voedselsubsidies worden ermee betaald. „Voor het eerst wordt de olie naar de armen gebracht”, zegt voorman Rogelio Marrero. Tegen de helling onder hem ligt de rest van de wijk, een labyrint van opeengestapelde bouwvallen die volgend jaar aan de beurt zijn. Als Chávez wint natuurlijk. „Als de andere optie wint, dan zijn de armen de verliezers”, zegt Marrero. Hier in de wijk zal dat wel loslopen. Omringd door chavistas is het niet verstandig te dwepen met ’de andere optie’ Manuel Rosales.

„Niet moeilijk om populair te zijn met de olie op 60 dollar per vat”, sneert Teodoro Petkoff, analist, voormalig oppositiekandidaat en adviseur van Rosales. Hij heeft geen hoge pet op van de successen van de 51-jarige Chávez. „Ik heb niks tegen zijn sociale programma’s, daar hebben de mensen recht op. Maar wel tegen de verkwisting en de corruptie die ermee gepaard gaan.” Volgens Petkoff wordt er met geld gesmeten en lekt het uit de sociale fondsen naar alle kanten weg. „Als je naast die projecten niet ook werk creëert dan is het verkwisting en cliëntelisme, omdat het alleen naar mensen gaat die Chávez steunen.”

Maar ook de 53-jarige tegenkandidaat Rosales, vooral populair bij de rijken en middenklasse, heeft gezien hoe goed de olie-inkomsten – Venezuela is ’s werelds vijfde exporteur – zich lenen voor electoraal succes. Hij belooft armen en werklozen een bankpasje waarmee ze gratis kunnen pinnen. Mi Negra heet het programma, ’mijn zwartje’, verwijzend naar de olie.

„Het gaat erom wie de kiezer het meeste te bieden heeft”, zegt Alexander Guerrero, econoom en adviseur van Rosales. „En als het gaat om de verdeling van oliegeld dan zijn er wel efficiëntere manieren dan sociale programma’s, namelijk het geld gewoon overmaken.” Rosales belooft armlastige families maandelijks omgerekend enkele honderden euro’s op hun rekening. Mits hij wint natuurlijk want eerst moeten ze op hem stemmen.

„Met mijn stem op Rosales activeer ik zondag niet alleen het herstel van de democratie maar ook Mi Negra”, zegt Alejandro uit Catia, een van de armste wijken van Caracas. Hij is op de slotcampagne van Rosales afgekomen en steekt zijn nieuwe pinpas lachend in een denkbeeldige geldautomaat. Nooit eerder had hij een bankpasje. Toen hij zich inschreef kreeg hij het zwartgekleurde ding meteen mee. Als Rosales wint, wordt het actief.

De verkiezingen lijken vooral te draaien om vraag wie de komende zes jaar de olie-inkomsten mag rondstrooien. Dit jaar verdient Venezuela – 26 miljoen inwoners – 60 miljard dollar aan de olie. „Met zoveel olie en geld hebben we een luie samenleving gekregen waarin iedereen probeert zoveel mogelijk van de opbrengsten mee te pikken”, zegt financieel econoom José Manuel Puente. „In plaats van een baan te zoeken in het zakenleven of bij de overheid is het lucratiever om actief te worden in de politiek om vervolgens jouw deel van het oliegeld binnen te slepen.” Politici strijden om wie de opbrengsten mag uitdelen. „Wat we zien is een wedstrijd tussen Chávez en Rosales om wie het meest populistisch en demagogisch is en wie de meeste cadeaus kan geven.”

De campagnes waren fel. Kandidaten grossierden in scheldpartijen en massabijeenkomsten, de ’rode vloed’ tegen de ’blauwe vloed’. Chávez putte zich uit in urenlange monologen, Rosales in het oppervlakkige geschreeuw van een middelmatige volksmenner. „Hier zijn maar twee opties”, zei Chávez donderdag, „die van ons en die van het imperium van de Verenigde Staten”. Op straat hangt op spandoeken ’Stem tegen de duivel, stem tegen het imperium’. In acht jaar tijd heeft hij in Venezuela wat hij noemt een ’Bolivariaanse Revolutie’ ontketend – genoemd naar de negentiende-eeuwse bevrijder Simon Bolívar – naar buiten fel anti-Amerikaans, naar binnen paternalistisch.

Ook de oppositie ziet in de verkiezingen meer dan een keus tussen de ene of de andere kandidaat. „Het gaat tussen autoritarisme en democratie”, zegt Milos Alcalay, een van Venezuela’s meest gerespecteerde ex-diplomaten. De sociaal-democraat Rosales, tot nu toe gouverneur van de oliestaat Zulia, staat volgens Alcalay voor pluralisme. De bonte verzameling van oppositiegroepen die hij leidt heeft oude twisten begraven voor het gemeenschappelijke doel: het weg krijgen van Chávez en zijn hele Bolivariaanse Revolutie. Daarmee krabbelt de oppositie op uit een diep dal vol fatale pogingen om Chávez te wippen. Na een mislukte staatsgreep in 2002, een mislukte staking in 2003 en een verloren referendum in 2004 lag de beweging in coma.

Meer dan een begin is het niet. De meerderheid van de Venezolanen is helemaal niet ontevreden na acht jaar Chávez. „Hij heeft zijn zaken op orde”, zegt politicoloog Carlos Romero. „Sociaal gaat het beter, de economie gaat goed, militair is de situatie onder controle.” Alle serieuze peilingen wijzen op een riante winst met rond 55 procent. Alleen een extreem hoge opkomst kan volgens Romero de zege in gevaar brengen: „De meeste thuisblijvers zijn tegen Chávez”. De president zelf speculeert nu al op een derde termijn. Tijdens een persconferentie donderdag pleitte hij voor het schrappen van het grondwettelijke verbod daarop. „Het volk zal toch altijd het laatste woord hebben. Dat is democratie.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden