Analyse

Wie leidt de PvdA bij de 'lange tocht door de woestijn?'

Beeld ANP

Een halfjaar na de historische verkiezingsnederlaag kiest de PvdA morgen haar nieuwe partijvoorzitter. De keus is tussen een wethouder uit Zwolle en een tweetal dat zegt 'geweld niet te schuwen'.

Piloot Hilde Hageman (35) uit Leiden stemt altijd al PvdA. Geregeld speelt ze met de gedachte lid te worden, maar het komt er steeds niet van. Tot 15 maart 2017, de dag dat de partij keldert van 38 naar negen Kamerzetels. "Ik dacht: nu moet ik opstaan. Ik mag niet laten gebeuren dat de partij zo klein wordt." De dag na de verkiezingen appt ze een screenshot van haar inschrijving naar haar vader Gooitzen (64), een gepensioneerd politieman. Per ommegaande krijgt ze vanuit Dieren een zelfde screenshot terug.

Een halfjaar later lopen vader en dochter samen door de gangen van het Tweede Kamergebouw tijdens de traditionele ledendag voor nieuwe PvdA'ers. Vijfhonderd verse sociaal-democraten zijn op deze zaterdag in september naar Den Haag gekomen om de blauwe stoelen van de grote vergaderzaal uit te proberen, de werkkamers te bekijken en met prominente PvdA'ers in gesprek te gaan. "Kijk!", wijst vader Gooitzen enthousiast tijdens de rondleiding door de PvdA-vleugel. Aan de muur hangt een poster met Joop den Uyl, partijleider in de gloriedagen van de vorige eeuw. 'Het moet anders. Samen kunnen we dat!', staat erop. "'Wir schaffen das' is dus door Joop uitgevonden!" Met zijn telefoon maakt hij een foto.

Hoop

Het zijn bijeenkomsten als deze waar de PvdA hoop uit put. De partij mag bij de landelijke verkiezingen dan hard zijn afgestraft, klaarblijkelijk zijn er nog altijd nieuwe mensen die geloven in de idealen van de PvdA en erbij willen horen. Mensen bovendien die zich niet laten afschrikken door het imago van een partij vol ruziemakers of de beroerde toestand van de sociaal-democratie. Als de frisse wind ergens vandaan kan komen, is het van hen.

Niet voor niets heet partijleider Lodewijk Asscher Hilde, Gooitzen en andere nieuwe leden aan het begin van de dag van harte welkom. "Het is een feest om jullie hier te zien!", spreekt hij in zijn vrijetijdskloffie door de microfoon. "Samen zijn we sterker dan welke eenling dan ook. Welkom bij de Partij van de Arbeid!" De introducés begroet hij met een kwinkslag. "Jullie zullen je deze dag altijd herinneren als de dag dat jullie lid zijn geworden van de PvdA. Geloof me, dit is het beste moment."

Radicale verandering

Het sprankje hoop dat de aanblik van nieuwe leden biedt, is bij de PvdA meer dan welkom, want sinds 15 maart is het bezorgdheid troef binnen de partij. Asscher voorspelt een paar dagen na de verkiezingen dat de partij 'een lange tocht door de woestijn' wacht. "Er is geen enkele reden om aan te nemen dat het goed komt alleen maar omdat het bij andere partijen ook weer goed is gekomen", zegt hij op de ledenraad. Volgens Asscher is er 'radicale verandering' nodig om weer een stabiele kiezersschare aan de PvdA te binden.

Sindsdien zoekt de partij naar de gedaante waarin die radicale verandering moet uitmonden. Dat begint in april en mei met een aantal brainstormsessies voor leden in het land. In zaaltjes kunnen PvdA'ers op tablets al hun ideeën invoeren, waarna die allemaal op een groot scherm verschijnen. Eenduidig zijn de uitkomsten niet. Als in de Rotterdamse wijk Delfshaven de vraag op tafel komt wat leden zouden veranderen als zij één ding mochten noemen, stromen in tien minuten 76 suggesties binnen - meer dan het aantal aanwezigen. Ideeën variëren van 'verjonging' en 'weglopers voorkomen' tot 'terug naar idealen' en 'gezelliger worden'.

Toekomstgerichte aanbevelingen 

Al die aanbevelingen komen terecht bij Paul Depla, de burgemeester van Breda die door het partijbestuur is aangezocht om met 'toekomstgerichte aanbevelingen' te komen. Zijn team mag beslist geen commissie heten, zijn stuk geen rapport - alles om het beeld van een stoffige partij die zich begraaft onder vuistdikke evaluatierapporten te voorkomen. Daarom komt er ook geen persconferentie, maar organiseert de PvdA in juni in een theater in Hilversum een 'talkshow met live muziek' waarin Depla slechts een bijrolletje heeft. Vooraf is er pizza, nadien bier.

Die ongedwongen opzet past perfect bij Depla's verhaal, want zijn analyse is dat de partij alles behalve gezelligheid uitstraalt. Ledenraden hebben de sfeer van een rechtbankzitting en bij compromissen worden niet de pluspunten gevierd maar de minpunten benoemd. "Als we dat niet weten te veranderen, wordt de drempel voor nieuwkomers om actief te worden wel heel hoog", aldus Depla, die met de stromende bierpomp in Hilversum alvast één van zijn wensen in vervulling ziet gaan.

Los van het opknappen van de buitenkant is er ook inhoudelijk werk aan de winkel, stelt Depla. Om van de PvdA weer een brede volksbeweging te maken, zou de partij zich de komende jaren volledig moeten concentreren op hét thema dat veel mensen zorgen baart: bestaanszekerheid. Dat gaat voor Depla over werk en inkomen, maar ook over de vraag of de zorg betaalbaar blijft en hoe de multiculturele samenleving zich ontwikkelt. "Op die punten voelen mensen zich niet altijd zeker over hun bestaan en verwachten ze van de PvdA een agenda die verdergaat dan capituleren voor maatschappelijke ontwikkelingen."

Partijvoorzitter

Depla benadrukt in juni dat hij alleen 'de hoekstukjes van de puzzel' legt, de rest laat hij over aan de partij. Alleen: wie ís die partij? Onder druk van de leden kondigt partijvoorzitter Hans Spekman daags na de verkiezingen zijn vertrek aan, om vervolgens nog een halfjaar op zijn post te blijven. Hij vraagt om die tijd om de reorganisatie van de partij in goede banen te leiden. Het gaat zoals het altijd gaat bij de PvdA: ook daarop komt kritiek. Met de gemeenteraadsverkiezingen voor de deur is het niet echt de tijd om de toekomst van de partij een halfjaar uit te stellen, mopperen PvdA'ers al in maart op de ledenraad in Utrecht.

Frustratie over de trage opvolging van Spekman leidt ertoe dat twee PvdA'ers zich ruim voor de officiële aanmeldtermijn opwerpen als kandidaat-voorzitter. Voor er nog maar een profielschets op papier staat, kondigen oud-Kamerlid Astrid Oosenbrug (49) en de Brusselse beleidsmedewerker Gerard Oosterwijk (33) aan als duo de partij te willen leiden. Ze zullen nog tot oktober moeten wachten op de stemming onder de leden. "Dat is laat", zegt Oosenbrug, de Rotterdamse die het zonder middelbare schooldiploma tot de Tweede Kamer wist te schoppen. "Half maart al zijn de gemeenteraadsverkiezingen."

Zo gretig als Oosenbrug en Oosterwijk zijn, zo stil houdt de rest van de partij zich. Hoewel het jaarsalaris 124.000 euro bruto bedraagt, blijkt onder PvdA'ers bijzonder weinig animo te zijn voor de voorzittershamer, voorheen in handen van vooraanstaande sociaal-democraten zoals Lilianne Ploumen, Ruud Vreeman, Felix Rottenberg en Max van den Berg. Alleen de Zwolse wethouder Nelleke Vedelaar (40) meldt zich nog aan - ruim een maand nadat de inschrijftermijn is geopend. Ze drinkt meteen een kop koffie met Asscher en profileert zich daarmee als favoriet van de partijleiding, al geeft Asscher geen officieel stemadvies af.

Partij naar de burgers 

Zo prijken in het moeilijkste PvdA-jaar ooit drie behoorlijk onbekende namen op het interne verkiezingsaffiche, met opvallend vergelijkbare ideeën. Alle drie de PvdA'ers vinden dat de partij weer naar de burgers toe moet in plaats van dat de partij voor de burger beslist; het is in hun campagneverhalen 'van onderop' voor en na. Ook is er onder de kandidaten grote consensus over het idee dat het weer leuk moet zijn om bij de PvdA te horen. Bijeenkomsten moeten geen hobby zijn voor punaisepoetsende partijtijgers, maar dienen aanwezigen - vooral jonge mensen - te enthousiasmeren en inspireren.

Toch wil de voorzitterscampagne maar niet leuk worden. Uit het kamp van Oosenbrug en Oosterwijk klinkt het verwijt dat de partijtop Vedelaar heeft geholpen een campagneteam samen te stellen. Ze verwijten Vedelaar dat zij met haar manifest haar wil oplegt aan de leden in plaats van dat ze naar hen luistert. Andersom geeft Vedelaar ook weinig blijk van enthousiasme over haar opponenten. In elkaars gezelschap wisselen de twee teams onderling geen woord, of het nou bij een debatavond in het land is of op de ledendag in Den Haag.

Tijdens de doordeweekse discussieavond die de partij in september in een Arnhemse parkvilla heeft georganiseerd, is de sfeer zelfs ronduit stekelig. Oosterwijk staat erop dat de gespreksleider hem en Oosenbrug steeds bij naam noemt in plaats van als duo aankondigt - Nellekes naam mag niet vaker vallen dan de hunne. Ook houdt Oosterwijk een betoog voor digitale ledendemocratie, zijn stokpaardje. "Er is een keuze te maken: een innovatief team, of Nelleke." Na elke uitspraak van Vedelaar klappen en joelen haar helpers alsof hun leven ervan af hangt, de hulptroepen van Oosenbrug en Oosterwijk doen andersom hetzelfde.

Politieke inspiratie 

Over de PvdA-reddingsplannen van de kandidaten worden de aanwezige leden niet gek veel wijzer, wel over hun politieke inspiratie. Oosenbrug en Vedelaar noemen Joop den Uyl als hun politieke voorbeeld; beiden zijn van de school dat de PvdA op aarde is om dubbeltjes kansen te bieden om kwartjes te worden. Maar Oosterwijk, die de partij al jaren naar links wil bewegen, komt met Che Guevara. "Hoe past Che bij de waarden van de PvdA?", vraagt een jonge bezoeker. Oosterwijk: "Ik geloof echt in de rechtsstaat, maar ik ben geen pacifist. Ik ben een activist, een revolutionair. Als er een nieuwe wereldoorlog uitbreekt, zal ik geweld niet schuwen. Ik ben een passievolle figuur." De zaal veert op, Vedelaar dient hem meteen van repliek. "Ik ben ook iemand van de passie, maar wel zonder geweld."

Daarna kibbelen de partijen over hoe ze hun taak als voorzitter voor zich zien. Vedelaar wil op haar eerste dag als voorzitter haar collega's van de SP en GroenLinks uitnodigen voor koffie, Oosenbrug en Oosterwijk willen bijeenkomsten met duizend leden beleggen om zo tot nieuwe partijstandpunten over bijvoorbeeld de arbeidsmarkt te komen. Over hoe de partij bij de gemeenteraadsverkiezingen het hoofd boven water kan houden, valt amper een woord. De nieuwe partijleiding heeft daar na vrijdag nog vijf maanden voor.

Hilde en Gooitzen Hageman wachten de nieuwe gezichten en koers niet af, zij geven elk op hun eigen manier invulling aan hun PvdA-lidmaatschap. Gooitzen zit inmiddels in het campagneteam van de afdeling Rheden, Hilde is mentor van een Syrisch gezin en helpt hen met zaken als inentingen, verzekeringen, zwemles en post. "Toen de PvdA in maart zo verloor, raakte dat aan mijn waarden. Ik vind solidariteit belangrijk: omkijken naar de medemens en mensen die zwakker zijn sterker maken. Ik geloof er heilig in dat elk steentje in de vijver iets in beweging brengt."

2000 nieuwe leden

De PvdA verwelkomde het afgelopen halfjaar twee keer zoveel leden als in dezelfde periode vorig jaar: zo'n tweeduizend nu, tegenover duizend nieuwelingen vorig jaar. Vooral meteen na de verkiezingen van maart zag de PvdA een piek in het aantal inschrijvingen en ook in april lag het aantal boven dat in 2016, zo meldt de partij. Tegelijkertijd vertrokken er de afgelopen zeven maanden ook veel leden, waardoor onder de streep een klein minnetje overblijft.

Bij zijn aantreden in 2012 als PvdA-voorzitter stelde Hans Spekman zich tot doel de partij te laten groeien naar 100.000 leden. Dat zou de partij vitaler maken en de poel om geschikte volksvertegenwoordigers uit te vissen groter. Onder Spekmans leiding kende het ledenaantal een korte opleving, daarna liep het weer terug. Begin 2012 had de PvdA 54.279 leden, begin dit jaar waren dat er 46.162. Daarmee is de PvdA, na het CDA, de tweede ledenpartij van het land.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden