Wie laat ons het best nadenken?

Wat was het beste filosofieboek van 2010? Dat wordt morgen tijdens de Nacht van de Filosofie bekend gemaakt, bij de uitreiking van de 10de Socrates Wisselbeker. De winnaar wacht, naast de eer, een bescheiden geldbedrag van duizend euro. Vijf kandidaten zijn nog in de running.

Als kersverse Denker des Vaderlands vatte Hans Achterhuis zijn taak vorige week in Trouw zo samen: "Ik wil onzeker maken wat zeker is." Die intentie past uitstekend bij de filosofische kwaliteiten die de jury van Socrates Wisselbeker wil belonen. Welke filosofische boeken weten ons het allerbeste aan te sporen tot nadenken, tot het ondervragen van het vanzelfsprekende?

In de rijke oogst van het jaar 2010 slaagden twee boeken er bijzonder goed in zo'n zekerheid te ontmaskeren. Eén daarvan is 'De utopie van de vrije markt' van Hans Achterhuis. De titel zelf werkt al ontregelend: de vrije markt utopisch? Ze is toch eerder de onontkoombare basis van onze economie? Maar Achterhuis laat zien dat het neoliberalisme, dat de vrije markt verabsoluteert, wel degelijk utopische wortels heeft: in de 'filosofie-van-het-egoïsme' van de in Amerika razend populaire schrijfster en filosofe Ayn Rand.

Prikkelend en verontrustend werkt ook 'Het monotheïstisch dilemma', waarin Paul Cliteur erop wijst dat terroristen hun wandaden vaak rechtvaardigen met passages uit de Koran, maar ook wel uit de Bijbel of de Torah. We geloven graag dat die heilige boeken dan misbruikt worden, omdat de monotheïstische godsdiensten 'in wezen' vredelievend zouden zijn. Maar is dat wel zo? Die zekerheid brengt Cliteur met verve aan het wankelen.

Terwijl Achterhuis en Cliteur duidelijk een plek in het publieke debat opeisen, valt in de andere drie boeken vooral kritiek te beluisteren op een al te haastige productie van meningen en oordelen. Dat geldt zeker voor 'De ware toedracht', waarin Ton Derksen met wetenschappelijke precisie en sprekende voorbeelden laat hij zien hoe makkelijk we feiten over het hoofd zien die niet in onze theorie passen. Hoewel die voorbeelden, zoals het proces tegen Lucia de Berk, vaak stammen uit het strafrecht, gaat zijn betoog bepaald niet alleen juristen aan.

Een vergelijkbaar engagement ligt ten grondslag aan het 'Word zelf filosoof' van Jan Bransen. Ook hij laat knap zien hoe meningen die collectief postvatten (zoals de gedachte dat de maatschappij verhuftert) met behulp van filosofische technieken ter discussie gesteld kunnen worden.

Hoewel Coen Simon nauwelijks in dit rijtje thuis lijkt te horen, zou je zijn essayistische filosofische bespiegelingen ook kunnen lezen als een oproep tot filosofische vertraging, tot stilstaan. Stilstaan, in dit geval, bij de dagelijkse, persoonlijke ervaringen: een autorit, een jeugdliefde; ook zulke ervaringen verdienen filosofische reflectie. Op een volstrekt eigen, meer literaire wijze weet ook Simon aan te zetten tot filosofische verwondering.

Leonie Breebaart is jurylid van de Socrates Wisselbeker. In de jury zitten verder: Anna Luyten, Florentijn van Rootselaar en Peter-Paul Verbeek.
Hans Achterhuis 'De utopie van de vrije markt'
1. Welke bijdrage levert u als filosoof aan het publieke debat?

"Ik heb me gedurende mijn loopbaan met verschillende thema's beziggehouden, bijvoorbeeld met techniek, zorg en arbeid. Maar de taak van de filosoof in het debat is meer dan het geven van een opinie. Hij moet gefundeerd nadenken over de achtergronden van ontwikkelingen."

2. Kun je voor een breed publiek schrijven en nog steeds goede filosofie bedrijven?

"Zeker. Veel grote filosofen schreven en schrijven voor vakgenoten én voor een breed publiek. Denk aan Hannah Arendt, die toch als één van de grootste filosofen van de twintigste eeuw wordt gezien. Haar grote werk over het proces van Adolf Eichmann, 'De banaliteit van het kwaad', verscheen in journalistieke tijdschriften, niet in vakbladen."

3. Over welk onderwerp wordt nog onvoldoende gefilosofeerd?

"Techniekfilosofie krijgt weinig aandacht. Techniek beheerst meer en meer onze wereld. Het is dus belangrijk om de vraag te stellen hoe techniek onze omgang met de wereld verandert."

Paul Cliteur 'Het monotheïstisch dilemma'
1. Welke bijdrage levert u als filosoof aan het publieke debat?

"Geen. Vroeger deed ik dat wel, maar tegenwoordig concentreer ik mij op het schrijven van boeken, over praktische ethiek, rechtsfilosofie en politieke filosofie. Die hebben wel betrekking op hoe de samenleving moet worden ingericht, maar staan toch wat op afstand van het actuele publieke debat."

2. Kun je voor een breed publiek schrijven en nog steeds goede

filosofie bedrijven?

"Jawel, kijk maar naar mensen als Bertrand Russell, Roger Scruton, Daniel Dennett en Peter Singer. Ik vind dat je zo helder mogelijk moet schrijven. Natuurlijk is er ook meer 'technische' filosofie, en dat is prima. Maar obscuur en mystificerend gezwam houd ik graag buiten de deur."

3. Over welk onderwerp wordt nog onvoldoende gefilosofeerd?

"Veel Nederlandse filosofen kiezen nogal 'lieve' onderwerpen, waar ze hun vingers niet aan hoeven te branden. Ze weten het wel verdraaid goed te vermijden om zich uit te laten over impopulaire kwesties, zoals ik in mijn boek heb gedaan, over de relatie tussen religie en geweld."

Ton Derksen 'De ware toedracht'
1. Welke bijdrage levert u als filosoof aan het publieke debat?

"Ik wil mensen bewust maken van de valkuilen in de alledaagse waarheidsvinding. Dankzij onze cognitieve instincten trappen we daar allemaal bijna onvermijdelijk in. Dat gebeurt helaas ook bij strafzaken, zoals in de zaak Lucia de B., waar ik over heb geschreven. Zij kreeg in feite levenslang als gevolg van een elementaire fout in kansberekening."

2. Kun je voor een breed publiek schrijven en nog steeds goede filosofie bedrijven?

"Ja, wanneer je daarmee bedoelt dat je mensen ideeën en problemen kunt voorleggen waar ze anders aan voorbijgaan. Dit brengt plezier en wijsheid. Nee, wanneer je bedoelt dat je op wetenschappelijk verantwoord niveau het probleem kunt uitdiepen. Die illusie moet je als schrijver vermijden. Je moet niet de suggestie wekken: na dit artikel weet je alles van Kant."

3. Over welk onderwerp wordt nog onvoldoende gefilosofeerd?

"We hebben nooit sluitend bewijsmateriaal, we moeten leven met waarschijnlijkheden. In de politiek en de rechtspraak leidt dat geregeld tot dramatische fouten. Dat soort fouten zou door een filosoof vaker moeten worden belicht."

Jan Bransen 'Word zelf filosoof'
1. Welke bijdrage levert u als filosoof aan het publieke debat?

"Meestal is mijn bijdrage indirect, via onderwijs en workshops. Ik hoop dat mensen die bij mij gestudeerd hebben zich anders gedragen in het publieke debat, dat ze nadenken over de betekenis van begrippen. Wat betekent het bijvoorbeeld als Italië de opstandelingen in Libië 'legitieme gesprekspartners' noemt?"

2. Kun je voor een breed publiek schrijven en nog steeds goede filosofie bedrijven?

"Als je maar genoeg tijd krijgt om iets uit te leggen. Een betoog kost nu eenmaal tijd. Je wilt je publiek er toch van doordringen dat niet alles vanzelfsprekend is wat ze als zodanig ervaren."

3. Over welk onderwerp wordt nog onvoldoende gefilosofeerd?

"Ik zou nog wel eens willen praten over het begrip 'nieuwswaarde'. In de media lijkt vooral belangrijk wat de aandacht trekt en minder wat écht belangrijk is. Ik mis reflectie in de media over onszelf als samenleving."

Coen Simon 'Zo begint iedere ziener'
1. Welke bijdrage levert u als filosoof aan het publieke debat?

"Het publieke debat is mijn werkterrein. Ik schrijf eigenlijk over van alles: het koningshuis, wetenschap, rookbeleid. Ik denk dat iedereen kan filosoferen over de menselijke cultuur. Het is niet alleen het terrein van deskundigen, het gaat iedereen aan."

2. Kun je voor een breed publiek schrijven en nog steeds goede filosofie bedrijven?

"Deze vraag komt voort uit ressentiment van slechte schrijvers. Filosofie bevindt zich op het snijvlak van denken en onderwijs, van denken en publiek. Zonder publiek bestaat de filosofie niet. Het is niet: hoe groter het publiek, des te simpeler de boodschap. Sterker, bij een groot publiek moet je juist heel precies verwoorden wat je bedoelt."

3. Over welk onderwerp wordt nog onvoldoende gefilosofeerd?

"Ik filosofeer zelf over alles. Maar er verschijnt te veel in het genre 'zelfhulpfilosofie'. Veel boeken over levensfilosofie beloven dat de verlossing nabij is. Zo werkt het niet. Uiteindelijk blijven in de filosofie de vragen over. Dat soort boeken gaat alleen over het geven van antwoorden."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden