Wie kan manipuleren, zit in de gevarenzone

Die modderlawine van berichten over pedoseksuele priesters: ligt het aan het celibaat? Zijn Amerikanen erger dan Nederlanders of waarom die verschillen? En moeten die geestelijken allemaal uit het ambt en in het gevang? Pastoraal-psychologe Anke Hoenkamp doet al jaren onderzoek. Haar oordeel bevat vooral veel nuances.

Ton Crijnen

Ze zegt gedecideerd: ,,Ik geloof er niks van!'', in reactie op het directe verband dat velen leggen tussen seksueel misbruik door rk priesters en het verplichte celibaat. ,,Als die relatie zo duidelijk was zou onder gehuwde predikanten en anglicaanse priesters ontucht met jongetjes en adolescenten minder moeten voorkomen. De werkelijkheid wijst anders uit.''

Psycholoog Anke Hoenkamp-Bisschops, als pastoraal supervisor verbonden aan de Katholieke theologische universiteit in Utrecht, houdt zich bezig met het bijscholen van pastores om hen te wapenen tegen het gevaar dat ze zich ooit schuldig maken aan seksueel misbruik. Daarnaast zit ze in de studiecommissie van Hulp en Recht, een door de bisschoppen in het leven geroepen instelling ten behoeve van opvang en ondersteuning van slachtoffers van seksueel misbruik in pastorale relaties. Ook begeleidt ze daders. Haar conclusie: ,,De kerk in Nederland pakt de zaak relatief open, serieus en systematisch aan''.

Hoenkamp-Bisschops kreeg landelijke bekendheid met haar dissertatieonderzoek naar de manier waarop priesters het verplichte celibaat beleven. Hierop baseert ze ook een deel van haar stelling dat het celibaat niet de oorzaak van het misbruik vormt. Het overgrote deel van de priesters bestaat niet, zoals de goegemeente vaak denkt, uit seksueel gefrustreerde 'konijnen'. ,,Als de seksuele nood hoog is ontlaadt men zich via 'soloseks', kan men de eenzaamheid niet meer aan, dan zie je dat mensen toch vaak een vriend of vriendin krijgen.''

Wat is dan de oorzaak dat sommige priesters -volgens onderzoek in Amerika tussen de vijf en tien procent- in de fout gaan? Hoenkamp-Bisschops ziet een complex van factoren. ,,In de theologische opleiding lag lange tijd, en nog wel een beetje, een exclusieve nadruk op rationaliteit. Emoties werden weggeduwd. Bij sommigen is zo het vermogen emotionele intimiteit te ontwikkelen afgekapt. Verdringing leidt nu eenmaal sneller tot brokken. Hetzelfde geldt voor het 'ideaal' van het zich wegcijferen voor anderen. Dan zie je dat men zichzelf geweld aandoet, zich van de weeromstuit afsluit voor de eigen gevoelens en dus ook voor die van de ander. Dat leidt na seksueel misbruik tot reacties als: 'Maar ik deed het kind toch geen pijn'.

Het feit dat priesters binnen de gemeenschap op handen werden gedragen speelt eveneens een rol. Macht en aanzien kunnen nu eenmaal corrumperen en soms iemand tot het idee brengen dat hij boven de 'wet' staat.''

Hoenkamp-Bisschops ontkent dat het priesterschap naar verhouding meer mensen aantrekt die geneigd zijn tot misbruik van minderjarigen. ,,Je treft ze aan in elke beroepsgroep die met kinderen werkt: onderwijs, scouting, sportclubs.''

Hoe verklaart ze dan dat seksueel misbruik door priesters zo hard aan komt? ,,Door wat de priester vertegenwoordigt: de kerk, de religie, God. Als je als kind misbruikt bent is dat op zich al desastreus. Als dat ook nog eens gebeurde door iemand die op de een of andere manier geïdentificeerd wordt met het transcendente, met God, met 'het goede' in deze wereld, dan raakt je hele existentie aan het wankelen. Wie kun je dan nog wel te vertrouwen? Niet voor niets breken de meesten die zoiets is overkomen definitief met elk georganiseerd christendom.''

Terugkerend naar de vraag of katholieke priesters zich vaker schuldig maken aan seksueel misbruik dan anderen, stelt Hoenkamp-Bisschops: ,,Niet meer dan psychotherapeuten of leraren. Dat wijzen onderzoeken uit. De golf van aangiften in de VS tegen priesters vertekent de werkelijkheid.''

Ze kan slechts gissen naar de reden waarom het aantal aanklachten tegen priesters in Nederland ook relatief veel lager ligt dan in de VS. ,,Mogelijk hebben priesters zich hier minder aan kinderen vergrepen dan daar. Al steek ik er mijn hand niet voor in het vuur. Het kan ook zijn dat Nederlanders minder snel naar de rechter stappen. Bij ons heerst er niet zo'n claimcultuur.''

,,Daarnaast is de publieke verontwaardiging in de VS veel groter, mede omdat de kerk de feiten jarenlang heeft verdoezeld en geen afdoende maatregelen nam. Dat leidt ertoe dat mensen gemakkelijker met hun verhalen naar buiten komen. In Nederland schrikt men terug voor alle heisa bij zo'n coming out'. Dat is begrijpelijk, gezien de gevoelens van pijn, schaamte en verdriet. Toch raad ik iedereen die het slachtoffer is geweest van seksueel misbruik binnen een pastorale relatie dringend aan in elk geval hun verhaal te vertellen, liefst aan iemand die het kerkelijk instituut representeert. Onverwerkte emoties opkroppen blijkt psychisch zeer schadelijk.''

Gevraagd waarom in Amerika de verontwaardiging zo massaal is zegt Hoenkamp-Bisschops, die zelf in de VS heeft gewoond: ,,De kerk speelt daar een grotere rol. In de hectische, onpersoonlijke Amerikaanse samenleving concentreert een belangrijk deel van het sociale leven zich rond de kerk. Seksueel misbruik door een pastor komt dan extra hard aan, omdat een priester er, zeker tot voor kort, op een voetstuk staat. Als ie er dan afvalt geeft dat een enorme schok.''

Moet iedere priester die zich aan minderjarigen heeft vergrepen uit het ambt? ,,Dat hangt af van de ernst van de zaak. Heeft hij met zijn hand in het broekje van een misdienaar gezeten of heeft hij kinderen verkracht? Die laatste categorie hoort niet in het ambt, maar in de gevangenis. Simpel. Wie minder ver is gegaan, maar zijn wangedrag ontkent, kan evenmin blijven. En ook als hij wel schuld bekent moet ie voorgoed weg bij de kinderen! Daar ben ik onverbiddelijk in.''

Anke Hoenkamp-Bisschops denkt dat de jonge generatie priesters minder snel tot seksueel misbruik vervalt. ,,De opleiding is beter en bij kandidaten wordt meer dan vroeger gelet op wat voor vlees men in de kuip heeft. Waar je op moet letten? Of iemand geneigd is te manipuleren; die behoort absoluut tot de gevarengroep.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden