Wie in Tsjetsjenië opkomt voor homo’s loopt gevaar

Rond de vijfhonderd mensen hebben gisteren in Amsterdam gedemonstreerd tegen de vervolging van homoseksuelen in Tsjetsjenië. De betoging bij het homomonument was georganiseerd door belangenvereniging COC en Amnesty International.

Homoseksuelen worden vervolgd en opgesloten in kampen in Tsjetsjenië. Russische media die erover berichten krijgen te maken met bedreigingen. ‘Het zijn vijanden van ons geloof en moederland.’

De redactie van de Russische krant Novaja Gazeta ontving vanochtend een anonieme brief uit de Tsjetsjeense hoofdstad Grozny. De envelop bevatte een onbekend wit poeder, dat na onderzoek ongevaarlijk bleek te zijn. Grap of niet, het lijdt geen twijfel dat de brief een gevolg is van de artikelen die de krant eerder deze maand wijdde aan de gewelddadige vervolging van homo’s in Tsjetsjenië en de daaropvolgende bedreigingen aan het adres van de journalisten van Novaja Gazeta. Vier vragen over homoseksualiteit in de noordelijke Kaukasus en de recente bedreigingen.

Waarom zijn de journalisten precies bedreigd?

De aanleiding is een artikel van journaliste Jelena Milasjina over de massale vervolging van homo’s in Tsjetsjenië. De krant meldt met verwijzing naar talrijke getuigen dat meer dan honderd homo’s of mannen die er simpelweg van worden verdacht homo te zijn opgepakt en gemarteld werden, vaak dagenlang, geslagen met stokken en slangen, of elektrische schokken kregen toegediend.

Dat gebeurde onder meer in een geheime gevangenis in de stad Argoen. Drie van de slachtoffers zouden aan de martelingen zijn bezweken. Sommigen zijn overgedragen aan familie met de mededeling ‘of jullie doden hem, of wij’ en spoorloos verdwenen. Anderen hebben voor hun vrijlating betaald. Verschillende slachtoffers zijn er in geslaagd de republiek te ontvluchten naar Moskou of het buitenland, en hebben hun verhaal kunnen doen, soms vergezeld van schokkende foto’s. Maar ook in Moskou is in ieder geval één van hen in elkaar geslagen.

Waarom worden homoseksuelen nu ineens stelselmatig vervolgd?

Homo’s hebben het altijd al bijzonder moeilijk gehad in de noordelijke Kaukasus en verbergen zoveel mogelijk hun geaardheid, ook voor hun familie. Homoseksualiteit geldt hier als een onuitwisbare schande. Veel homo’s zijn daarom getrouwd en hebben gezinnen.

De recente opleving van geweld kwam in twee golven, in februari en in maart. De eerste golf is terug te voeren op de arrestatie van een drugsverslaafde, die in zijn telefoon compromitterende foto’s had. Vervolgens werden mannen die in de contactenlijst van de telefoon zaten opgepakt en gemarteld. De tweede golf volgde op verzoeken door Moskouse homo-activisten in vier steden in de noordelijke Kaukasus om een gayparade te mogen houden. Dat leidde lokaal tot woedende reacties, zoals in de republiek Kabardië-Balkarië. Op internet circuleerden video’s die suggereren dat homo’s de dood verdienen.

Wat zeggen de Tsjetsjeense autoriteiten­­ over de beschuldigingen?

Die ontkennen woedend alle aantijgingen. Ze betichten Novaja Gazeta van laster en zeggen dat er in Tsjetsjenië ‘geen homo’s zijn’. “Je kunt niet iemand vervolgen die er niet is”, aldus een woordvoerder van de Tsjetsjeense leider Ramzan Kadyrov. De geestelijk leider van Tsjetsjenië, moefti Salach Mezjijev, liet weten dat hij de journalisten van Novaja Gazeta ‘niet als mensen’ beschouwt en dat ze zullen worden getroffen door ‘de vergelding van Allah’. 

Een adviseur van Kadyrov noemt de redactie van Novaja Gazeta ‘vijanden van ons geloof en van ons moederland’, en de Tsjetsjeense minister van pers en informatie eist dat de krant zich verontschuldigt tegenover het Tsjetsjeense volk. De toon veranderde enigszins nadat tal van bekende journalisten en schrijvers openlijk hun steun betuigden aan de redactie van Novaja Gazeta. Persminister Oemarov stelde voor ‘op beschaafde wijze’ tot een vergelijk te komen en Kadyrovs woordvoerder zei dat de Tsjetsjeense ‘vergelding’ gewoon neerkomt op een kort geding.

En hoe reageert Moskou?

De Russische justitie negeerde aanvankelijk de verontrustende berichten in de Novaja Gazeta. Pas op 18 april, meer dan twee weken na de eerste publicatie, begon de Onderzoekscommissie (een Russische variant van de FBI) een onderzoek naar de berichten over anti-homogeweld in Tsjetsjenië. De Russische ombudsvrouw voor de mensenrechten, Tatjana Moskalkova, zegt nog ‘geen bevestiging’ te hebben gevonden voor de aantijgingen en vroeg Novaja Gazeta om namen van de slachtoffers. Maar de krant geeft die niet prijs om de mensen niet in gevaar te brengen. Novaja Gazeta laat weten alle gegevens beschikbaar te stellen aan justitie als vaststaat dat de betrokken personen in veiligheid zijn.

Weinigen komen uit voor hun geaardheid

Homo’s hebben het nooit makkelijk gehad in Rusland. In de Sovjetperiode waren homoseksuele contacten voor de wet strafbaar. Pas in 1993 werd het desbetreffende artikel in het Wetboek van Strafrecht ingetrokken. Sindsdien konden leden van de LHBT-gemeenschap (lesbiënnes, homo’s, biseksuelen en transgenders) in Rusland openlijk uitkomen voor hun geaardheid. Toch is er maar een handvol bekende Russen die die stap ooit hebben aangedurfd.

De laatste jaren is de situatie voor homo’s in Rusland weer verslechterd. Demonstraties voor homorechten worden steevast in de kiem gesmoord en homo’s zijn herhaaldelijk in elkaar geslagen door rechts-extreme jongeren. In 2013 zijn, eerst in diverse regio’s en daarna ook landelijk wetten aangenomen die ‘propaganda van niet-traditionele seksuele relaties’ onder minderjarigen strafbaar stellen. Maar propaganda is een dusdanig rekbaar begrip, ook simpelweg in het openbaar praten over homoseksualiteit is al riskant.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden