Wie houdt het boeddhahoofd, wie geeft het terug?

Zowel het Rijksmuseum als het Tropenmuseum heeft een boeddhahoofd in de collectie, dat afkomstig is van de Borobudurtempel in Indonesië. Het ene museum wil het per se houden, het andere is bereid het hoofd onder bepaalde voorwaarden af te staan.

Sinds begin deze maand is in het Tropenmuseum de tentoonstelling 'Oostwaarts' te zien. Tot de pronkstukken behoren een boeddhahoofd en een fallussymbool, beide afkomstig van de Borobudur-tempel op het Indonesische eiland Java. Volgens directeur Lejo Schenk is het Tropenmuseum bereid deze stukken aan Indonesië terug te geven. Hij stelde dat op een discussiebijeenkomst over kunstroof in het museum. De Borobudur-tempel is een belangrijk monument en staat op de Wereld Erfgoedlijst van de Unesco.

Daarmee staat Schenk lijnrecht tegenover zijn collega Ronald de Leeuw in het één kilometer verderop gelegen Rijksmuseum. Die verklaarde eind vorig jaar dat hij weliswaar tegen de nog steeds doorgaande kunst roof is, maar geen kunstschatten teruggeeft aan herkomstlanden, die het Rijksmuseum in een ver verleden verwierf. De Leeuw gaf deze verklaring af samen met het British Museum, het Louvre, de Staatsmusea in Berlijn en andere grote musea. Deze dienen de gehele mensheid, en daarom mogen zij die schatten houden.

De opstelling van de achttien grote musea heeft veel teweeggebracht. Chinese kunstexperts lanceerden een tegenoffensief in de People's Daily. Zij eisen honderdduizenden kunstschatten terug uit maar liefst 47 landen. Een deel daarvan is oorlogsbuit. De Ethiopische vereniging Afromet, die de in 1868 door Britse soldaten buitgemaakte Magdala Schatten terugeist, verwijt de directeuren van de grote musea eurocentrisme.

Volgens Afromet leveren zij trouwens een achterhoedegevecht. Dat bewijst de terugkeer in 2002 van een tabot, een in de Koptische Kerk gebruikte kopie van de oudtestamentische Ark van het Verbond. Duizenden gelovigen stonden in Addis Abeba langs de weg van het vliegveld naar de kathedraal om de tabot te verwelkomen. Dat toont volgens Afromet het belang van dit soort objecten voor de landen van herkomst. Afromet noemt als bewijs ook de overeenkomst tussen Ethiopië en Italië over de terugkeer van een obelisk uit Axum. Mussolini's troepen hadden die tijdens hun bezetting van Ethiopië in de Tweede Wereldoorlog als buit meegenomen.

Het Tropenmuseum kiest hetzelfde standpunt. Wat directeur Schenk betreft, zijn er wel voorwaarden aan teruggave verbonden. ,,Indonesië moet er zelf om vragen, en duidelijk maken dat het in staat is de voorwerpen goed te beheren.'' Schenk voegde eraan toe, dat hij ,,ze het liefst zelf wil vastmetselen'', om ze geen prooi voor tempeldieven te laten worden. Het Tropenmuseum heeft nog meer voorwerpen in depot, die wellicht ooit worden teruggevraagd. Het museum is bereid serieus op dergelijke verzoeken in te gaan.

De tijden zijn veranderd. Wie tot voor kort aan het British Museum vroeg, waarom het het ooit door Lord Elgin verworven Parthenon Marmer niet teruggaf aan Griekenland, werd afgescheept met een stencil. Het Britse bolwerk beriep zich daarin op een wet uit 1753, die het verbood om delen van de collectie af te stoten. De toekomst van het Parthenon Marmer is nu onderwerp van debat in het Britse Lagerhuis. Wie in Berlijn lastige vragen stelde over het Pergamon Altaar kreeg als antwoord dat die schatten al zo lang hier waren, dat zij deel van óns cultureel erfgoed waren geworden. Bovendien kunnen wij in het Westen ze beter bewaren en mag de hele wereld ze hier bekijken.

Ton Cremers van het Museum Security Network, een website over beveiliging en behoud van kunstschatten, vindt de argumenten van de grote musea dun. Ten eerste heeft niet iedereen de middelen om naar grote musea te reizen.

,,En natuurlijk is er het nodige aan te merken op de landen van herkomst. Veel Chinezen verdienen goed aan de illegale verkoop van hun eigen oude kunst. Dat er zoveel objecten uit landen als Ethiopië verdwijnen, hebben die landen vaak aan zichzelf te wijten. Maar dat ík slecht voor mijn spullen zorg, geeft een ander niet het recht ze zo maar mee te nemen en te houden.''

Hij bestrijdt het argument van grote musea dat zij objecten beter bewaren. ,,De ruwe wijze waarop begin 19de eeuw het Parthenon Marmer van de Acropolis in Athene werd verwijderd, heeft veel stukgemaakt. In het British Museum zijn de beelden tijdens het schoonmaken verder beschadigd.''

Musea, ook het Rijksmuseum, hebben een gedragscode. Dat is de Gedragslijn voor Museale Beroepsethiek van de ICOM (Internationale Commissie van Musea). Daarin staat dat als er verzoeken komen om teruggave, 'dan behoren musea bereid te zijn een dialoog op gang te brengen op basis van wetenschappelijke en professionele principes'. Vrijwel alle musea, die de verklaring tegen teruggave tekenden, zijn ICOM-lid en door a priori teruggave uit te sluiten handelen zij in feite in strijd met hun eigen code.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden