Analyse

Wie houden Trump in toom?

Beeld epa

Na het explosieve begin van het presidentschap van Donald Trump, mobiliseren zich nu tegenkrachten. Een analyse.

Na twee weken Donald Trump duizelt het in politiek Washington. "De frequentie van compleet van de pot gerukte dingen is nu gedaald tot ongeveer eens per uur", twitterde politiek journaliste Rosie Gray van The Atlantic sarcastisch.

Toen was net bekend geworden dat de nieuwe Amerikaanse president tijdens een kennismaking per telefoon de Australische premier Malcolm Turnbull de mantel had uitgeveegd over de afgesproken komst van 1250 vluchtelingen uit onder andere Iran naar de VS. Ze zouden een uur overleggen, maar na 25 minuten had Trump geen tijd meer voor het land dat Amerika militair bijstond in de Eerste Wereldoorlog, de Tweede Wereldoorlog, Korea, Vietnam, de Eerste Golfoorlog, Afghanistan en Irak.

De volgende dag verraste hij vriend en vijand wederom: door zijn VN-ambassadeur, Nikki Haley, een toespraak te laten geven waarin Rusland even hard werd aangepakt als onder Obama gebeurde: eerst de Krim teruggeven aan Oekraïne, dan pas verlost van de sancties. Dat, en een waarschuwing aan Israël dat nieuwe nederzettingen bouwen in Palestijns gebied de vrede niet dichterbij brengt, deed The New York Times verwonderd koppen dat Trump 'de steunpilaren van Obama's buitenlandse politiek omarmt'.

Geen peil op te trekken

Er valt gewoon geen peil op Donald Trump te trekken. De politiek is nieuw voor hem. Van problemen waarover hij moet oordelen, moet hij zich de feiten nog eigen maken. En als de feiten hem niet bevallen, gelooft hij ze vaak niet. Hij wordt omringd door adviseurs die net als hij het Amerikaanse politieke systeem willen opblazen, maar ook door adviseurs die er bij zweren. Veel lijkt af te hangen van wie hem het laatste sprak - of welk tv-programma hij het laatst heeft gezien.

Het is een recept voor instabiliteit en daarmee, vinden niet alleen Democraten en progressieve commentatoren, een gevaar voor het land.

Maar Amerika zal het met deze president moeten doen. Zo luidde nu eenmaal de verkiezingsuitslag. Of dat uitloopt op een ramp, hangt af van de tegenkrachten die zich nu aan het mobiliseren zijn.

Ambtenaren

Met Sally Yates, de plaatsvervangende minister van justitie die zijn selectieve inreisverbod niet wilde laten verdedigen in de rechtszaal, maakt Trump deze week korte metten: hij ontsloeg haar en verving haar door iemand die hem niet tegenwerkte. Daar had hij alle recht toe: ministers en topambtenaren vervullen een politieke functie en de president kan ze naar goeddunken wegsturen.

Anders ligt het met de bijna anderhalf miljoen niet-politieke federale ambtenaren. Die hebben veel meer bescherming, maar dan moeten ze niet aan politiek doen in werktijd. En natuurlijk gewoon uitvoeren wat de president en zijn ministers aan beleid bedenken. Dat er eens in de zoveel jaar een scherpe wending naar links of naar rechts plaatsvindt omdat er iemand anders in het Witte Huis is komen wonen, daar zijn ze wel aan gewend.

Maar dit keer is de wending wel heel scherp, en voelen veel ambtenaren een conflict tussen hun loyaliteit aan de president en de taak die ze moeten uitvoeren. Wat moet bijvoorbeeld een klimaatonderzoeker doen als hij niet meer over klimaatverandering mag praten? Zo ver is het nog niet, maar bij milieudienst EPA gold enige tijd een communicatieverbod.

Beeld afp

Helemaal lastig wordt het, als er opdrachten komen die mogelijk illegaal zijn. Om vertrouwelijk te overleggen wat ze in zo'n geval moeten doen, is een aantal ambtenaren van de EPA gaan communiceren via apps die spraak en berichten versleutelen. Ze houden ook contact met de vroegere top van de EPA onder Obama.

In het ideale geval vertelt een ambtelijke organisatie het natuurlijk aan de politieke leiding als die iets wil wat niet kan, heel onverstandig is of zelfs illegaal. Maar tot nu toe lijkt dat in de regering-Trump geen begaanbare weg. Het omstreden inreisbesluit werd zelfs niet van tevoren aan de ministeries van justitie en binnenlandse veiligheid voorgelegd.

Bij Buitenlandse Zaken ondertekenden honderden diplomaten een protestbrief aan de leiding van het departement. Dat heeft daar een speciale procedure voor, met garantie dat wie de leiding langs die weg ergens voor waarschuwt, niet wordt gestraft. Maar volgens Trumps woordvoerder Sean Spicer moeten die diplomaten 'zich aanpassen of ophoepelen'.

Democratische senatoren

In de voorste linie staan natuurlijk de Democraten in het Congres. Zij vormen de logische oppositie, in afwachting van een nieuwe kans op het Witte Huis in 2020. Maar tot die tijd is hun positie niet sterk. In het Huis van Afgevaardigden zijn ze fors in de minderheid. In de Senaat zijn ze krap in de minderheid - 48 van de 100 zetels. Daarmee hebben ze nog wel wat mogelijkheden om de president dwars te zitten.

Er is bijvoorbeeld een goede kans dat Trumps minister van onderwijs niet Betsy DeVos heet. De benoeming van ministers en een aantal belangrijke ambtenaren moet door de Senaat worden goedgekeurd. DeVos heeft twee Republikeinse senatoren niet van haar kwaliteiten kunnen overtuigen. Nog één overloper erbij, en de Republikeinse meerderheid voor haar aanstelling is verdwenen.

Bij de benoeming van het deze week door Trump voorgedragen lid van het Hooggerechtshof, Neil Gorsuch, staan de Democraten nog sterker. Voor zo'n belangrijke post, is tot nu toe de regel, moeten er 60 stemmen komen. Dat redt Gorsuch niet met alleen Republikeinse steun.

Twijfelen

Maar ze twijfelen. Als ze dat wapen gebruiken, kunnen de Republikeinen het dankzij hun meerderheid afschaffen. Dan staan ze machteloos bij de volgende voordracht voor het Hooggerechtshof.

De Democratische oppositie zal er in ieder geval voor zorgen dat veel wetten en wetswijzigingen die de Republikeinen indienen, al of niet op verzoek van president Trump, zullen sneuvelen. Want ook daarvoor geldt de 60-stemmenregel. En voor wetten zullen de Republikeinen die anderhalve eeuw oude traditie vermoedelijk niet durven afschaffen. Want ze weten: over een paar jaar kunnen zij weer een minderheid zijn.

Burgers

Hoewel hij het zelf niet wil geloven, heeft Donald Trump in de VS meer tegenstanders dan medestanders. Rond de vier miljoen lieten dat zien tijdens demonstraties op de dag na zijn beëdiging.

Dat kan op veel manieren verschil maken. Zo'n vijf miljoen Democraten staan bijvoorbeeld op een email-lijst van senator Bernie Sanders. De concurrent van Hillary Clinton tijdens de Democratische voorverkiezingen, die met de overwinning van Trump zijn anti-establishment-gelijk bevestigd zag, zorgde er met één boodschap voor dat zo'n 10.000 telefoontjes binnenkwamen bij een Democratische senator die geneigd leek om politiek zaken te doen met Trump. De senator draaide meteen bij.

De Democraten zien in de grote bezorgdheid onder veel Amerikanen ook een kans om hun enorme achterstand op de Republikeinen in te lopen in lokale besturen. Op websites als 'Run For Something' (stel je ergens kandidaat voor) hebben duizenden mensen zich opgegeven.

Massale betrokkenheid is iets wat in Amerika ook meteen in geld uitgedrukt wordt. Nadat de regering-Trump het inreisverbod afkondigde, werd er niet alleen gedemonstreerd op de vliegvelden. De burgerrechtenbeweging ACLU kreeg in de week erna ruim 8 miljoen dollar binnen om uit te geven aan rechtszaken. En een actie om de Uber-app van je telefoon te verwijderen dwong de directeur van het bedrijf zich terug te trekken uit de economische adviesraad van de president.

Breed verzet tegen Trump betekent automatisch ook dat in sommige delen van de VS zijn tegenstanders de meerderheid hebben. Californië maakt zich klaar om op allerlei terreinen te doen wat de VS nu landelijk dreigen na te laten: de uitstoot van CO2 beperken, het minimumloon verhogen, immigranten een hartelijk welkom bieden.

De media

Een speciale vorm van verzet door ambtenaren is het lekken van nog onvoldragen plannen, of van pijnlijke feiten. Beide is de afgelopen twee weken met overgave gedaan: het onvriendelijk verlopen telefoongesprek met de Australische premier bijvoorbeeld, en Trumps dreigement tegen de Mexicaanse president - al dan niet als grap - dat hij troepen zou sturen om te doen wat het Mexicaanse leger kennelijk niet durft tegen de drugskartels.

In The Washington Post heeft politiek verslaggever Chris Cillizza een theorie: "Trump luistert alleen echt als het hem via de media wordt aangeboden." Bijvoorbeeld: als hij zijn werk slecht doet door niet diplomatiek te zijn tegen een bevriende regeringsleider, dan besluiten zijn medewerkers heel praktisch, hem via de media te laten weten hoe zwak dat overkomt.

Er lijkt geen twijfel over te bestaan dat Trump veel tv kijkt, dag en nacht. Woensdag waren er rellen op de Universiteit van Californië in Berkeley, tegen een lezing van een journalist van de rechtse website Breitbart. Op de rechtse tv-zender Fox News zei een commentator om kwart voor zes de volgende ochtend dat een universiteit zonder vrijheid van meningsuiting ook maar geen geld uit Washington moest krijgen.

Om kwart over zes was dat, via Twitter, de mening van de president en dus regeringsbeleid - als het tenminste wettelijk kan. Ondertussen schelden Trump en zijn omgeving naar hartelust op 'de media'. Zijn adviseur Steve Bannon noemt die 'de echte oppositie', en vindt dat journalisten 'hun mond moeten houden en gewoon een tijdje luisteren'.

Daar schrikken de media van, maar eigenlijk is dat niet nodig. Voor inperking van de vrijheid van meningsuiting in de VS laat de grondwet de president geen enkele ruimte. En met een aan hun product verslaafde president kunnen ze het verschil maken: door zich niet door elke uitbarsting te laten meeslepen, maar vasthoudend te laten zien hoe groot de oppositie tegen Trump is, en hoe weinig zijn maatregelen doen voor de mensen die op hem gestemd hebben. Dat brengt de dag dichterbij dat hij zich afvraagt of hij goed bezig is. Of dat in ieder geval zijn kiezers zich dat gaan afvragen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden