WIE HET GROMMEN VAN DE REVOLUTIE NIET HOORT

Vandaag is er in de Beurs van Berlage in Amsterdam een symposium dat Trouw heeft georganiseerd in samenwerking met de Thomas More Academie: 'chaos en geest, in samenleving, politiek en kunst', met in drie zalen lezingen, discussies en interviews, onder het motto van W. B. Yeats: 'Things fall apart. The centre cannot hold'. Medewerking verlenen onder anderen Margriet de Moor, Wouter van Dieren, Bernadette de Wit, Arie Oostlander, Paul Scheffer, Nicole Lucas, Gerardjan Rijnders, ds. Hans Visser, A. F. Th. van der Heijden, Ed. van Thijn, Stephan Sanders, Lianne Wierts, Cees Grimbergen, Benno Barnard. In Letter & Geest interviews met enkele deelnemers. Op deze pagina met Wouter van Dieren, die de balans opmaakt van 25 jaar milieubeleid: “Deze zomer hebben de vakbondsman uit Amsterdam en de koopman uit Amsterdam samen een kabinet in elkaar getimmerd; de bohémien uit Amsterdam stond erbij en keek ernaar.” Op de volgende pagina's: Lianne Wierts, politiechef van het wijkteam Nieuwmarkt in Amsterdam, ds. Hans Visser die de 'Lastige vragen' van Max Frisch beantwoordt, en de regisseur Gerardjan Rijnders: “De cockpit zegt: je neemt nu een boterham, daar doe je pindakaas op en dat vind je lekker”.

Of die ene inlander uit een verafgelegen dessa, die hij zich herinnert van een reportage-reis door Indonesië. Aan het plafond van zijn grotendeels uit bamboe opgetrokken huis hing een Honda-motorfiets. Er mee rijden was onmogelijk wegens het ontbreken van enkele vitale onderdelen. Maar die motor was wel fraai opgepoetst, terwijl zijn wajang-poppen hadden afgedaan. En ten slotte zijn daar al die burgers die hem voor de geest zijn blijven staan na zijn reis door Oosteuropa, kort voor de val van de Muur. Hoe intens zij verlangden naar onze merk-artikelen, de wereld van Nike, Marlboro en Canon. Een modale burger zou aan de hand van deze beelden concluderen dat de welvaartsroes de mensheid danig te pakken heeft, wereldwijd. En velen zullen met de politicus Frits Bolkestein geneigd zijn deze ontwikkeling op de manier van Francis Fukuyama's Het einde van de geschiedenis toe te juichen als de ultieme triomf van het liberale kapitalisme. Zo niet Wouter van Dieren. Prominent lid van de legendarische Club van Rome en spreker vandaag op het symposium Chaos & Geest. In deze op merk-artikelen met bijbehorende vergezichten gerichte wereld proeft hij de macht van een 'Nieuw Vaticaan', dat met behulp van de televisie in de rol van hogepriester de gelovigen een valse hemel voorspiegelt, maar ze intussen reddeloos naar een afgrond dreigt te voeren.

Buiten giert de storm om de voormalige stadsschouwburg van Joost van den Vondel. Binnen tracht Wouter van Dieren de over elkaar heen tuimelende tijdsbeelden geduldig in een herkenbaar patroon te rangschikken. De stadsschouwburg, later omgebouwd tot een katholiek armenhuis, is het hoofdkwartier van het Instituut voor Milieu- en Systeem Analyse, waarvan Van Dieren oprichter en directeur is.

Aan het einde van een lang gesprek komt hij tot de conclusie dat het grondpatroon in wezen eenvoudig is. Zolang de mens bestaat is hij op zoek naar iets wat hem optilt uit het alledaagse, een perspectief. Een partje van de hemel om bevrijd te worden van de zwaarte van alledag. Dat perspectief op verlossing of uitverkiezing werd hem vroeger geboden door de kerk. Maar sinds de Verlichting en de daarop volgende secularisatie is de transcendentie in diskrediet geraakt en de moderne mens denkt zichzelf te kunnen verlossen. Een tragische vergissing, helaas. De filosofen en kritische sociologen die al jaren beweren dat de mens zich op geen stukken na heeft bevrijd, hebben volgens Van Dieren het grootste gelijk van de wereld: “Het enige dat de zogenaamde vooruitgang ons heeft gebracht, is dat we de ene kerk hebben vervangen door de andere. Een nieuw Vaticaan deelt de lakens uit. Het belooft met een eindeloze reeks merk-artikelen een hemel op aarde en zijn hogepriester, de televisie, knoopt er moeiteloos de bijbehorende life-styles aan vast. De televisie is het nieuwe oog op de hemel. Wim Koole, oud-directeur van de Ikon, zegt in zijn proefschrift dat de televisie troost brengt op deze aarde. Daar zit wat in, maar laten we ons vooral ook realiseren dat haar macht verder reikt. Al die praatprogramma's, die massale bekentenissen. Wat is het verschil met de schuldbekentenissen, het zondebesef, de aflaten en de vergeving van de oude kerk? Tv-sterren? Een nieuwe priesterkaste, in dienst van het nieuwe Vaticaan.”

“Laten we het beestje bij de naam noemen. Dan weten we tenminste aan welke macht we de versnippering, de chaos, te danken hebben. Aan de Berlusconi's. En aan een samenleving die bereid is haar stem te geven aan een partij die niet eens bestaat. Ik beschouw het als een hoopvol teken dat het Italiaanse volk die man uiteindelijk heeft uitgezweet. Je moet er toch niet aan denken dat we hier zulke toestanden zullen meemaken. Joop van den Ende als de nieuwe premier? Maar pas op, in Italië heeft de macht tenminste de fout gemaakt zich schaamteloos te laten zien, waardoor zij ontmaskerd kon worden. In Amerika blijven de ware machthebbers van het Nieuwe Vaticaan onzichtbaar. Daar schuiven zij met veel geld marionetten naar voren die de schijn van een democratische rechtsstaat hooghouden, en als we niet uitkijken gaat het hier ook die kant op.”

Meent Van Dieren in ernst dat we anno 1995, vijfentwintig jaar na de oprichting van de Club van Rome zo gek zijn? Dat we de chaos zo argeloos, zo weerloos ook, over ons afroepen? Ja, dat meent hij echt, hoewel zijn verhaal toch wat ingewikkelder in elkaar steekt dan de voorgaande alinea's doen denken. In dat verhaal past ook het boek van Rachel Carson, Silent Spring (in het Nederlands Dode Lente). Van Dieren las het toen hij in de late jaren zestig nog programmamaker was bij de NCRV-tv. Carsons boek was voor hen een eye-opener. Het liet zien dat de lente weleens niet meer zou kunnen terugkomen omdat een overmaat aan chloorverbindingen, DDT en dergelijke, de natuur grondig ontregelde. In onze christelijke cultuur was dat een schok. De lente en de ontwakende natuur symboliseren het weerkerende licht en de Opstanding, en dat zou onherroepelijk verduisteren? Kennedy die het boek gelezen had was ontsteld. Het bracht hem tot de uitspraak: 'This will change the world'.

Het bijzondere van het boek was, volgens Van Dieren, dat de chemische industrie erin wordt gesymboliseerd als de reïncarnatie van koning Herodes die met zijn kindermoord de geboorte van Christus en daarmee de komst van het licht teniet wilde doen. Voor Van Dieren staat het vast dat Kennedy's omhelzing van juist dit boek één van de oorzaken is geweest die tot zijn neergang hebben bijgedragen.

Hoe het zij, voor Van Dieren betekende het boek vooral een bewustwording van het milieu - een woord dat toen nog niet bestond. Er werden grappen over gemaakt. Desondanks werd de serie programma's die zij aan het milieu besteedden een succes. En achteraf verbaast dit Van Dieren niet: “De boer van wie ik in 1970 de boerderij kocht, wij allemaal, waren na de oorlog in de ban geraakt van de American dream. We wilden afrekenen met de last van het verleden en een nieuwe samenleving opbouwen, en symboliseerden onze nieuwe toekomstverwachtingen met formica, chroom en hardboard. Dat gebeurde rigoureus. In de jaren vijftig waren er zelfs serieuze plannen om de Amsterdamse grachten te dempen. De jaren zestig kenmerkten zich door het plan Jokinen, een Finse architect, die rond de oude stad een compleet Manhattan wilde laten verrijzen. In '64 zat ik op een reis naar Amerika naast een Belgische architect die mij met glinsterende ogen vertelde over zijn project om het eeuwenoude Brussel om te toveren in een heus Manhattan. Zoveel was zeker: de American dream zou ons allemaal gelukkig en vooral rijk maken. De wederopbouw stond in het teken van een onstuitbare vooruitgang naar Amerikaans model.”

“In de jaren zestig naderde de wederopbouw een finale. Veel was tot stand gekomen. Maar men begon langzamerhand oog te krijgen voor de schaduwzijden. De wederopbouw was mooi, maar zij had wel tradities en idylles van honderden jaren verstoord, complete landschappen doen verdwijnen. Mensen werden zich bewust van wat ik urban stress heb genoemd: de ervaring opgejaagd te zijn door lawaai en vervuiling, het op elkaar gepakt zitten, het verdwijnen van vertrouwde sociale patronen. Het natuurlijke verband is verloren gegaan. De Verlichting leek een eindpunt te hebben bereikt. Versnippering en chaos dreigden.”

Hoe verder? Van Dieren had daar op dat moment geen flauw benul van. Wat dreigde er mis te gaan? Het had te maken met de oprukkende welvaart, en met het besef dat het welzijn daarvan schade zou kunnen ondervinden. Van Dierens reizen naar Amerika zetten hem op het spoor van de Earth Day beweging, pioniers die zich het lot van moeder aarde aantrokken en die een Environmental Defence Fund hadden opgezet. Het inspireerde hem de milieubeweging in Nederland de naam van 'milieudefensie' te geven, waarvan toen iedereen zei: niet doen, te militaristisch. “En toch, zo geharnast als in Amerika waren we hier niet. Daar wilden de milieu-activisten via het strafrecht de krachtmeting aangaan. Dat idee is hier pas later doorgedrongen. Wij geloofden meer in deskundigenpanels, in wetenschappelijk onderzoek.”

Hoe dan wel? Begin '71 kwam het antwoord met de post. Van Dieren kreeg een rapport toegestuurd van enkele jonge wetenschappers - Dennis en Donella Meadows, Bill Behrens en als enige Europeaan, de Noor Jörgen Randers - geschreven voor de toen nog volslagen onbekende Club van Rome. Zij presenteerden een model dat laat zien wat er gebeurt wanneer allerlei processen in de wereld door hun onderlinge dynamiek in een overshoot en collapse terechtkomen.

Van Dieren: “Toen ik dat model, die berekeningen had doorgenomen, kreeg ik sterk het gevoel dat er gist in zat. Het zou gaan rijzen. Alles wat ik tot dusverre bedacht had, viel met dit model op zijn plaats. Ik heb de auteurs meteen een brief geschreven: You've got dynamite in your hands, world-dynamite. Later zou Meadows - we zien elkaar nog regelmatig - me zeggen: That was a lightning in the blue sky, because we hadn't the faintest idea.”

“Juli '71 schreef ik er een artikel over voor Elsevier. Het blad wilde deze kwakzalverij niet plaatsen. Boebi Brugsma had meer succes. De toenmalige hoofdredacteur van de Haagse Post schreef in september zijn befaamde 'Apocalyps op afbetaling' en toen de NRC daarop reageerde werd Elsevier ook wakker: waarom ìk daar niet over geschreven had...?”

“Met Meadows maakten we vervolgens een paar tv-programma's die ook in Engeland en Duitsland werden uitgezonden en toen waren de rapen gaar. Het sloeg in als een bom. 'Grenzen aan de groei' was een niet meer weg te denken begrip geworden. In het voorjaar '73 was bovendien het kabinet-Den Uyl aangetreden, dat grote belangstelling had voor het onderwerp. We werden uitgenodigd voor een intiem dineetje met het kabinet in Des Indes met Donella en Dennis Meadows als ere-gasten. Louis van Gasteren, Boebi Brugsma, Hans van Mierlo, Jan Pen en ik waren ook van de partij. Ik zie de taferelen nog voor me: de minister van volksgezondheid en milieuhygiëne op de sofa en Dennis Meadows op de grond zittend ervoor. Samen de schouders eronder. Dat was de sfeer.”

Toch stonden de Club van Rome en de milieubeweging voor een probleem. Hoe kon het chaotische karakter van de ogenschijnlijke 'nieuwe orde' van de wederopbouwideologie aangetoond worden?

Culturele, morele en institutionele ontwikkelingen hebben altijd achtergelopen bij de technische en economische ontwikkelingen. Sociologen noemen dat de cultural lag. Dat doet zich ook nu weer voor. Want hoewel we de naderende ecologische chaos beseffen, passen we ons gedrag nauwelijks aan. Meadows zegt, na vijfentwintig jaar: we are ahead of schedule, de collapse is dichterbij dan we destijds voorspelden.

Een paar jaar geleden werd Van Dieren lid van de Club van Rome. Oprichters waren onder meer Alexander King, hoofd onderzoek OECD, de wetenschappelijke denktank van de westerse economische hegemonie, de Italiaanse topindustrieel Aurelio Peccei (Fiat) en de president van Nestlé.

Hoe komen zulke mensen erbij dat de gouden koets van de vooruitgang weleens zou kunnen kapseizen?

“Eigenlijk heel eenvoudig. Eisenhower, president en oud-generaal, heeft in zijn befaamde afscheidsrede voor het eerst gewezen op de schaduwzijde van de American dream, op het militair-industrieel complex waarop de politiek nauwelijks greep kan uitoefenen.”

“Politiek werden de jaren zestig getekend door de Vietnam-oorlog, een oorlog die zich ook al kenmerkte door een sterke eigen dynamiek. Iemand als Forrester, later mede-auteur van het eerste beroemde rapport van de Club van Rome, was één van de ontwerpers van het Amerikaanse anti-raket schild, waarvoor hij de eerste computergestuurde feedback-modellen bouwde. Dat soort modellen lag ten grondslag aan het wereldmodel van Meadows. Inmiddels worden de cijfers uit het eerste rapport nauwelijks meer tegengesproken, en wordt overal in de wereld de rode loper uitgelegd voor de Club van Rome. Het is verbluffend met hoeveel egards de Club behandeld wordt. De Club schijnt een onaantastbare visie te vertegenwoordigen, maar tegelijk gebeurt er absoluut onvoldoende om de chaos af te wenden.”

Hoe is dat mogelijk? Van Dieren, kwaad: “Dat komt omdat er zoveel instituties zijn die doen alsof ze de zaak op orde hebben. Die ontkennen dat we gevangen zitten in een complex waar we nauwelijks greep op hebben. Bovendien, het westerse vooruitgangsgeloof - let wel, geloof - belemmert dat we onszelf beperkingen opleggen. Ik leg daarvoor een zware verantwoordelijkheid bij politici. Die zeggen nooit: het spijt me, we moeten er op deze manier mee stoppen. Het argument is altijd weer dat daar geen draagvlak voor zou zijn, dat de koopkracht heilig is. Wat denken ze wel? Dat de mensen gek zijn? De mensen weten echt wel dat we druk doende zijn elkaar om zeep te helpen. Twee keer per week houd ik een lezing en steevast is herkenning de overheersende reactie. De mensen zien zelf dat het niet klopt, dat we steeds meer energie stoppen in het produktieproces en dat we er steeds minder welvaart en orde voor terugkrijgen. Het ontbreekt de politici aan moed.”

“Politici staan als verlamd toe te kijken naar het nieuwe verschijnsel van de wereldwijde kapitaalstromen waar niemand greep op heeft. Vroeger had je het idee gezamenlijk nog enigszins uit te maken hoe het geld besteed werd. Nu flitst het geld de wereld rond naar plaatsen waar de voordeligste deal te sluiten valt, en zo ontstaat de balloneconomie van de beurs. Het kapitaal richt zich op destructie, drugs, afval en wapens. Globalisering heet dat. De regeringen staan erbij en kijken ernaar en leggen deze ontwikkeling geen strobreed in de weg. De globalisering belooft immers werk? Dat denkt men. En zelfs dat is niet waar.”

“Een zinnige economie dient zich te richten op de vervaardiging van dingen die de gemeenschap echt nodig heeft. Maar daarvan is geen sprake. De globalisering drijft op wat niet nodig is.”

In zijn veelgeciteerde Erasmuslezing van eind 1993, 'De nieuwe feodaliteit en de milieucrisis', spreekt Van Dieren zijn verbijstering uit over de economische chaos in de wereld. “Terwijl we elke twintig jaar de produktie verdubbelen, kost het steeds meer moeite om de kwaliteit en de kosten van onderwijs, gezondheids- en bejaardenzorg, openbare werken, kunst en cultuur te garanderen. De rijkste economie van de geschiedenis kan zich steeds minder permitteren.”

In diezelfde lezing zegt Van Dieren: “Het merkwaardige aan het geloof in oneindige groei is dat het is opgebouwd uit tegenspraak. In het Nationaal Produkt worden de voorraden aan natuur en milieu als onbelangrijk of gratis beschouwd. Maar het verbruik ervan geldt vreemd genoeg als groei. Als na de conversie van grondstoffen en milieu in goederen en diensten het zo ontstane afval datzelfde milieu weer belast, geldt ook die fase van 'schoonmaking' weer als groei. En omdat 'groei' al die tijd gelijk wordt gesteld aan vooruitgang, betekent dit uiteindelijk dat we de uitputting van grondstoffen en de destructie van de natuur en milieu als vooruitgang beschouwen. Het collectieve zelfbedrog is totaal.”

Zo'n verkeerd model levert onherroepelijk valse profeten op. “Wat mij altijd heeft gefascineerd is het autisme van de machtselites die een geperverteerd normen- en waardenstelsel koesteren. Zoals de Europese adel en haar navolgers, voorafgaand aan haar verval. De Franse adel, die 'het grommen van de revolutie' niet hoorde, zoals Voltaire schreef. De Middeneuropese adel, die tussen 1870 en 1918 werd gedecimeerd, omdat zij niet tijdig het verschil begreep tussen de parade en de werkelijkheid van de oorlog. De Russische die haar blik afwendde toen de revolutie naderde. De ridders van de vierde en laatste kruistocht (1392), die pralend en volgevreten tegen sultan Bajacet ten onder gingen.” VERVOLG OP PAGINA 18

VERVOLG VAN PAGINA 17 “Een vergelijkbaar economisch autisme typeert onze samenleving en haar economische en politieke voorgangers, bevangen door een collectieve eigenwaan en kennelijk niet in staat een relevante agenda voor deze tijd te formuleren. Een nieuwe feodaliteit met dit verschil dat de nieuwe elite het hele westen omvat en de rest van de wereld zich mag laten uitbuiten. We zijn geen draad anders dan de Maastrichtse familie Regout uit de vorige eeuw, met zijn aardewerkfabriek die draaide op kinderarbeid.”

Er zijn politici die deze visie bestrijden, of stellen dat de Derde Wereld zelf ook voordeel heeft van het zaken doen met het Westen. Daarvan is Van Dieren niet onder de indruk: “Opkomst van China? Van Korea? Van de Aziatische tijgers? Geloof je het zelf? Cijfers van de Asian Development Bank laten zien dat daar meer mensen onder de armoedegrens leven dan ooit tevoren. Er is sprake van erosie, van ontbossing. Als je de reële kosten in rekening brengt, zou het saldo weleens negatief kunnen zijn. Investeringen? Zeker, maar waar gaat de opbrengst naar toe? Wij krijgen er een veelvoud van terug. De schuld van de Derde Wereld bedraagt momenteel 1600 miljard dollar en daar komt per jaar 125 miljard bij. In het jaar 2000 zal 90 procent van de bij de VN aangesloten landen worden gedwongen zijn hun natuurlijke hulpbronnen uit te verkopen. Er zijn nu al 200 miljoen werklozen in China.”

“Overigens, voor Europa is er ook weinig reden zich op de borst te kloppen. De structurele werkloosheid zal oplopen tot 20 à 30 procent. Als we niet oppassen zijn we in één grote klap terug in de achttiende eeuw.”

“De politiek vlucht in oude modellen die al twintig, dertig jaar gehanteerd worden en niet blijken te werken: bezuiniging op zaken die direct de kwaliteit van het bestaan raken, om zo te kunnen investeren in de groei en vervolgens hopen dat door middel van die bezuinigingen geld verdiend zal worden om de kwaliteit van het bestaan wat op te vijzelen. Politiek alsof het om 'creatief boekhouden' gaat. En D66, de partij van de jaren zestig die emancipatie en bevrijding in het vaandel had staan, laat het totaal afweten nu ze op het pluche zitten en hun milieukennis en bewogenheid zouden moeten omzetten in een kritische herijking van al die versleten politieke sjablonen.”

“In 1972 hield Hans van Mierlo ontroerende verhalen in de Kamer dat het allemaal anders moest. Hij was toen lid van de commissie-Mansholt, een clubje waar ik zelf ook aan meegedaan heb, dat bij Van Mierlo op zolder schetsen maakte voor de nieuwe wereld na 'grenzen aan de groei'. Deze zomer hebben de vakbondsman uit Amsterdam en de koopman uit Amsterdam samen een kabinet in elkaar getimmerd; de bohémien uit Amsterdam stond erbij en keek ernaar.”

“Niets, geen woord is er in het regeerakkoord terug te vinden van het elan en de kennis die D66 ooit uitstraalde. Die partij verdient het bij de eerstvolgende gelegenheid weggestemd te worden. Ze vertonen hetzelfde gebrek aan moed dat de meeste van onze politici typeert, en waarmee ze jaar in jaar uit de samenleving blijven voorgaan in een uitzichtloos model.

Daarmee verzaakt de politiek haar taak: reële afwegingen van belangen te maken, de kwaliteit van het bestaan niet weg te cijferen omwille van 'vooruitgang' waaraan elke reële basis ontbreekt, destructie geen groei te laten heten, en de chaos geen orde te noemen. De strijd tegen de chaos begint er altijd mee de dingen bij hun naam te noemen, dat is al zo van het begin der tijden.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden