interview

'Wie het geluk niet vindt, is haast een loser'

Herman Pleij: 'Ik word soms overvallen door een gevoel van diep geluk. Het is vaak heel banaal en het is vaak buiten.'  Beeld Martijn Gijsbertsen
Herman Pleij: 'Ik word soms overvallen door een gevoel van diep geluk. Het is vaak heel banaal en het is vaak buiten.'Beeld Martijn Gijsbertsen

Hoogleraar historische Nederlandse letterkunde Herman Pleij schreef een essay voor de Maand van de Geschiedenis, die zondag begint en geluk als thema heeft. 'Ja, we hebben een obsessie met genieten en gelukkig willen zijn.'

Hoe je het doet kan niet schelen. Wat je doet maakt ook niet uit. Als je maar gelukkig bent, dáár gaat het om. Gelukkig zijn of worden is het ultieme dagelijks streven en de 'geluksindustrie' doet ons geloven dat het maakbaar is, dat geluk.

Het is weleens anders geweest. Vroeger werd geluk de mens gewoon opgelegd. Meestal door het geloof. Met als sanctie: Ongeluk. Hel en verdoemenis.

'Van hemelse gave tot hebbeding' is dan ook niet voor niets de ondertitel van het essay van Herman Pleij, dat de emeritus hoogleraar historische Nederlandse letterkunde schreef vanwege de Maand van de Geschiedenis, die zondag begint en geluk als thema heeft.

Pleij (74) beschrijft daarin sappig onze kijk op geluk door de eeuwen heen. Inclusief allerlei anekdotes over erotiek in de Middeleeuwen. Dat er van seks maar ongelukken kwamen, zoals er van hogerhand (tot in de hemel aan toe) gewaarschuwd werd. Maar dat bitter weinig mensen zich daar iets van aantrokken. Omdat je er stiekem toch wel gelukkig van werd. Vertellen kun je sowieso wel aan Pleij overlaten; als zijn vrouw de koffie heeft gebracht ("Als zij visite heeft dan is de rolverdeling andersom.") komt hij al snel op stoom.

Over koffie gesproken: Wie een espresso bestelt in een café, krijgt tegenwoordig vaak de toevoeging: Geniet! Of: Enjoy! Want we moeten er natuurlijk wel iets gelukszaligs aan beleven. Hebben wij een obsessie met geluk?

"Laatst gaf ik het meisje van de kassa er 10 cent bij zodat ze gemakkelijker kon wisselen. 'Wat lief!', zei ze. Dan denk ik: Goh. Dat quasi-persoonlijke. Fijne dag! Fijne avond! Terwijl je die mensen verder helemaal niet kent. Ja, we hebben een obsessie met genieten en gelukkig willen zijn. Ik ben natuurlijk, behalve in de geschiedenis, ook in het nu gedoken en ik schrok van de massale geluksindustrie die uit die obsessie voortkomt. Je hebt tegenwoordig in de hele wereld geluksprofessoren. Alsof gelukkig zijn of worden een wetenschap is. De wetenschap laat zich ook voor die geluksindustrie gebruiken. Dat vind ik het enge. Het blad Happinez, dat iedere editie bol staat van de tips om gelukkig te worden, verwijst daarbij voortdurend naar de wetenschap: 'De wetenschap heeft aangetoond dat...' , 'Onderzoekers hebben bewezen dat...' Je bent haast een loser of een sukkel als je het niet kunt, gelukkig worden. Maar dan kun je altijd nog een 'Masterclass geluk' volgen. Een masterclass nog wel, ook zo'n misplaatste verwijzing naar de wetenschap."

Wat is geluk?

"Het wordt ontzettend verschillend ingevuld. De moderne geluksindustrie speelt eigenlijk veel meer in op welzijn, welbevinden. Dat je een goed hotel hebt, met een mooi zwembad. Je hebt in Nederland ook verschillende gemeenten waar een geluksambtenaar in dienst is. Maar die regelt toch niet het geluk van de burger? Die regelt dat iets goed voor elkaar is. Dat is iets anders. Je vulgariseert zo het begrip geluk enorm."

Geeft u nog eens een voorbeeld van de geluksindustrie.

"Ik krijg weleens van die mailtjes van Booking.com, omdat ik daar nu eenmaal weleens reizen boek. Beste Herman, staat er dan boven - ook weer zo quasi-persoonlijk want geautomatiseerd - en dan volgt er een aanbieding van een bestemming die inderdaad mijn interesse heeft."

Handig toch? U wordt door dataficering gewezen op een mogelijkheid tot geluk op maat.

"Er is inderdaad niemand - ook ikzelf niet - die zoveel weet over mijn persoonlijke lustbevrediging als de robot. Er is een groeimarkt voor maakbaar geluk op bestelling. Dat vermarkten devalueert de betekenis van geluk. Ik wil het ook helemaal niet, van die op mijn lijf geschreven aanbiedingen. Ik vind het doodeng."

Dus geluk is niet te sturen?

"Hier vlakbij, in Bussum, stichtte de schrijver en psychiater Frederik van Eeden rond 1900 de kolonie Walden, een socialistische commune, waar 'leven in de natuur' het geluk wel zou brengen. Als je maar gezamenlijk, volgens bepaalde leefregels en in de natuur zou gaan wonen, dan zou het wel goed komen, was de gedachte van Van Eeden. Het project mislukte volledig. Dat kwam vooral doordat hij niet alleen kunstenaars voor die commune selecteerde, maar ook arbeiders en psychiatrisch patiënten. Dat ging natuurlijk helemaal niet samen. Van Eeden had dat zelf ook wel door, die was meer de hort op - tot in Amerika aan toe - dan dat hij op Walden was. Een andere mislukking was de sociaal-demografisch gestuurde inrichting van de Noordoostpolder. Als je dat nieuwe land maar zou bevolken met precies de goede verhouding aan mensen uit allerlei lagen, dan zou de Noordoostpolder vanzelf een succes worden met uitsluitend gelukkige mensen. Maar geluk laat zich niet vangen en opleggen. Zo gauw je geluk collectief wil regelen gaat het fout. Kijk naar de DDR, Noord-Korea of andere heilstaten: dan ontstaat een vreselijke dictatuur. De schrijver Thomas More dreef daar in 1516 al de spot mee in zijn roman 'Utopia'."

Hebben we van de geschiedenis geleerd?

"Dat mag je hopen. Door de kennis die we hebben weten wij hoe het afgelopen is. Daarom is geschiedenis ook zo belangrijk: je leert relativeren. Neem die jongens met die bomgordels, die wereldwijd terreur zaaien. Die zijn soms schrikbarend intelligent. Maar ze hebben vaak weinig historische kennis, waardoor ze alles wat zo'n 'wijze' imam ze inprent, opzuigen. Ze hebben niet geleerd om te relativeren."

Hoe heeft onze kijk op geluk zich ontwikkeld?

"In de Middeleeuwen was geluk iets wat je overkwam of moest verdienen. Eeuwenlang lag het geluk te wachten in het hiernamaals voor hen die dat op aarde verdiend hadden. Het had een collectief karakter en werd de mensen opgelegd. In de loop van de tijd is geluk meer en meer iets individueels geworden. We leggen het nu onszelf op."

Hebben we ongeluk nodig om gelukkig te kunnen zijn?

"Kerkvader en filosoof Augustinus vond al dat het kwade zin had omdat daardoor het goede kenbaar gemaakt werd. Zonder diepe dalen is er onvoldoende reliëf voor vreugde."

U houdt zich vaak bezig met wat we maar even 'de Nederlandse identiteit' noemen. Is er zoiets als een typisch Nederlandse kijk op geluk?

"Er zit iets tweeledigs in onze collectieve mentaliteiten. Aan de ene kant hechten we heel erg aan het individu en gaan we het hele jaar door het liefst onze eigen gang. Maar dat moet wel af en toe worden doorbroken door juist - bijna tot in het overdrevene aan toe - de nadruk te leggen op het collectief, op wat we samen delen. Hoe sterker we individualiseren, hoe groter de behoefte om ons te organiseren. Dat uit zich hier in het enorme aantal festivals. Er is geen land in de wereld dat zoveel festivals telt als Nederland. En Koningsdag, natuurlijk. Ieder land viert de geboortedag van een grote staatsman of ander nationaal figuur. Maar wat doen wij op die dag? Wij eren de vrije handel en vieren juist het gemeenschappelijke."

Wanneer voelt u zich gelukkig?

"Voor mij is geluk een persoonlijke, intieme ervaring. Iets wat mij overkomt. Ik word soms overvallen door een gevoel van diep geluk, waarvan ik weet dat het ook weer verdwijnt. Het is vaak heel banaal en het is vaak buiten. Dat komt tóch vaak terug, die natuur, zelfs bij mij - toch niet christelijk opgevoed. Ik kom graag in de Achterhoek en laatst zat ik daar met mijn vrouw op een terras aan de rand van een bos met een goed glas wijn. Het was zo'n moment dat je elkaar aankijkt en denkt: Ja, het klopt."

Maand van de geschiedenis

Volgens het Nederlands Openluchtmuseum is de Maand van de Geschiedenis (van 1 tot en met 30 oktober) 'het grootste historische evenement van Nederland'. Het museum organiseert het evenement samen met ruim veertig culturele, toeristische en mediapartners. Er is van alles te doen rond het thema 'Geluk', zoals een fototour over geluk en de tentoonstelling 'Gelukkige Gezichten van Delft'. Ook zijn er lezingen over het thema, een voorleeslunch voor ouderen en een historische roman-festival.

Op 29 oktober wordt de Libris Geschiedenis Prijs uitgereikt, voor een historisch boek dat naar het oordeel van de jury 'een algemeen publiek aanspreekt, een oorspronkelijk onderwerp heeft, prettig leesbaar is geschreven en op gedegen historisch onderzoek stoelt'. Aan de prijs is een bedrag van 20.000 euro verbonden.

Het essay van Herman Pleij wordt door de CPNB (de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek) uitgegeven en is in de boekhandel te koop voor € 3,50.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden