Wie heeft Roland Barthes vermoord?

Laurent Binet, bekend van zijn zinderende roman HHhH, beschrijft in zijn jongste boek het Parijse filosofische milieu van een halve eeuw geleden. Met deze detective zet hij dode en levende Franse denkers weer in het brandpunt van de belangstelling.

De schrijver is nog maar een jongetje van een jaar of 8, als hij François Mitterrand op de televisie in verbaal gevecht ziet met toenmalig president Giscard d'Estaing - in elk opzicht de belichaming van de zittende macht, van de elite. Mitterrand is zijn linkse, socialistische uitdager.

De meeste jongetjes interesseert zo'n debat niet zoveel, maar de kleine Laurent Binet is de zoon van een marxistische historicus en een al even linkse, zij het iets minder rigide, moeder. Zo kan het dat hij al zo jong hartstochtelijk veel verwachtingen koestert, wanneer Mitterrand in 1981 tot president wordt gekozen, en aanvankelijk gaat regeren met de communisten - veel linkser kreeg je het toen niet in West Europa.

Binets zojuist in vertaling verschenen roman 'De zevende functie van taal' is, naast een detective, ook een vlootschouw van de Franse intellectuelen die wereldwijd furore maakten in de jaren '60, '70 en '80 van de vorige eeuw. Taal en taalwetenschap vormden het hart van wat bekend kwam te staan als de 'Franse Theorie'. Roland Barthes, Michel Foucault, Julia Kristeva, Jacques Lacan, Gilles Deleuze en Jacques Derrida - het zijn de intellectuele hoofdfiguren en 'meesterdenkers' in deze roman, die toch geen hommage is geworden, want daarvoor is het verhaal te vilein.

U beschrijft de vroege jaren tachtig vanuit Frans perspectief: Mitterrand wordt president, en Parijs lijkt het wereldcentrum van de filosofie. Ziet u een verband tussen het politieke en filosofische denken?

"Achteraf moet je vaststellen dat er een verband was - een uiterst cynisch verband. Mijn ouders dachten dat met Mitterrand een tijdperk van nieuwe hoop was aangebroken, een tijdperk waarin Links het voor het zeggen zou krijgen en veranderingen kon afdwingen. Wat ze niet zagen, en wat nu voor mij als veertiger niet te missen is: die periode was voor links het begin van het eind. Frankrijk liep niet in de maat met de wereld. De opkomst van Reagan en Thatcher was op wereldschaal veel invloedrijker dan het presidentschap van Mitterrand.

"Hetzelfde geldt voor de Franse denkers van dat moment: al die linguïstisch, semiotisch en psycho-analytisch geïnspireerde denkers liepen begin jaren tachtig in werkelijkheid op hun laatste benen. Ze zouden spoedig sterven: Foucault, Barthes, Lacan. Dit boek begint met de dood van Roland Barthes, die na een lunch wordt aangereden door een vrachtauto, en kort daarna komt te overlijden. Dat zijn de historische feiten. Maar ik wilde die geschiedenis omtoveren tot een detective-achtig verhaal."

Detective-achtig, dat klinkt frivool.

"Het genre ligt niet erg voor de hand bij deze moeilijke Franse denkers. Ik moet bekennen dat ik van de meeste filosoof-schrijvers amper iets had gelezen toen ik aan het boek begon. Het gekke is, dat namen als Foucault, Derrida, Deleuze, Julia Kristeva en Hélène Cixous veel meer invloed hebben gehad aan buitenlandse universiteiten dan in Frankrijk. Ik merkte dat toen mijn vriendin haar promotieonderzoek deed aan de Cornell Univeristy, in Ithaca, New York en ik iedereen daar vanzelfsprekend over de Franse denkers hoorde praten en discussiëren, alsof het gesneden koek was."

Binet verdiepte zich voor zijn roman vijf jaar lang in wat nu 'de Franse theorie' heet. "Ik heb me volkomen moeten inlezen, in wat voor Amerikanen gold als de theorie van mijn vaderland. Van Roland Barthes was ik meteen onder de indruk, maar van een filosoof als Deleuze begrijp ik nog steeds veel niet. Misschien moet je ook wel concluderen dat het niet alleen aan mij ligt. Dat veel onbegrijpelijk is, bedoeld - onbegrijpelijk.

"En sommige ideeën waren domweg fout. Zo was Michel Foucault aanvankelijk zeer enthousiast over de revolutie van Khomeini in Iran. Achteraf - Foucault gaf dat min of meer ook toe - moet de man toen toch behoorlijk blind zijn geweest. Dat alles speelde in 1979.

"Overigens: als schrijvers vind ik al de mensen uit die tijd wel briljant. Het is lastig niet van ze onder de indruk te raken, ze hebben een aplomb waar ik veel van kan leren.

"Barthes was de grote man van de moderne semiotiek, degene die het idee van een tekenleer nieuw leven inblies met zijn boek 'Mythologieën' uit 1957. Door zijn duiding van bijvoorbeeld de Citroen DS, de nieuwste zeer Franse

auto van die tijd, haalde hij de semiotiek uit het puur academische milieu.

"Rond de semiotiek leefden aanvankelijk grote verwachtingen; het leek er even op dat deze tekenleer meteen 'maatschappelijk relevant' was en een revolutionaire kracht in zich droeg die de bestaande orde kon doorgronden, als was opnieuw de röntgenstraling uitgevonden. Maar toch bleef semiotiek en alles wat daarmee samenhing het typische speeltje voor academici. Voor een heel bepaald type academici, dat ook nog eens. Ik wilde een vorm vinden waardoor die ideeën toegankelijker werden voor andere mensen, die niet vijf jaar de tijd hebben om alle theoretische literatuur tot zich te nemen."

En zo kwam Binet op de vorm van de detective. "Een van de hoofdfiguren van mijn boek is de Franse universitaire docent Simon Herzog - hij is bedreven in de semiotiek, en de politie vraagt hem te helpen bij de naspeuringen rond de dood van Barthes. Het idee is: Barthes is niet zomaar verongelukt, hij is vermoord, omdat de man een document bezat met esoterische kennis die elke machthebber kan gebruiken.

"Herzog is de figuur die de politiecommissaris terzijde moet staan om al de vrienden van Barthes te verhoren: Barthes' hele netwerk was - ook in werkelijkheid - een grote 'wie is wie' van het Franse academische leven. Parijs is een echte wereldstad, maar het vooruitstrevende, academische Parijse milieu van begin jaren tachtig was hooguit een werelddorp, waar iedereen elkaar kende, en ook wel iets met elkaar af te rekenen had.

"Simon Herzog, de academische docent, die als het ware voor de politie moet tolken om het intellectuele milieu begrijpelijk te maken, draagt niet toevallig dezelfde initialen als Sherlock Holmes. Nogmaals: de detective-vorm leek me uitgelezen voor dit high brow onderwerp."

U bent meer dan tien jaar jonger dan ik. Voor mij is het Parijs van die jaren nog geleefde geschiedenis, u beschrijft de gereconstrueerde versie. Wat viel u op in uw terugblik?

"Alweer, vooral de ironie. De hemelhoge verwachtingen die mensen koesterden omtrent de semiotiek, als wapen van links, van de deconstructie, een reële bedreiging voor de bestaande orde. Het tegendeel is het geval. De mensen die echt aan de slag zijn gegaan met bewuste en onbewuste tekens zijn de commerciële jongens, de reclamebureaus zoals geportretteerd in de serie 'Mad Men'. Iedereen die iets van marketing weet en van pr. Dat zijn de wereldwijde opvolgers geworden van Roland Barthes - en dat was ongetwijfeld heel anders dan hij het zich had voorgesteld.

"Mijn vader was een communist, een trotskist; ik weet niet beter of het internationalisme was het recept van revolutionair links. En zie nu eens wat er is gebeurd: de globalisering heeft werkelijk toegeslagen, het internationalisme kreeg in de jaren tachtig proporties die Links amper voor mogelijk had gehouden. Maar het zijn wel de proporties van rechts, van het postkapitalisme en de multinationals. Mad Men heeft gewonnen, samen met Sarkozy, misschien zelfs samen met het Front National - en niet Barthes, zoveel lijkt me zeker."

U gebruikt in uw roman de namen en levensfeiten van al die bekende denkers uit Parijs. Sommigen leven nog. Niet iedereen was even blij met die expliciete vermelding?

(Diepe zucht) "U bedoelt ongetwijfeld Phillippe Sollers. Vanaf de jaren zestig hoorde hij tot de intimi van Barthes. Hij is essayist, het vriendje van de filosofe en linguïste Julia Kristeva. Ze horen beiden bij het intellectuele Parijse milieu en komen dus ook allebei uitgebreid in mijn boek aan bod. Misschien Phillippe Sollers niet altijd even flatteus. In ieder geval: Sollers was woedend over de manier waarop ik hem beschreef, hij heeft gedreigd met rechtszaken, waar hij geloof ik nu toch van afziet. Mijn boek heeft hij in de pers alvast afgedaan als misogyn, homofoob en ja hoor, fascistisch."

U lacht erom?

"Ik bedoel: 'fascistisch' - bij uitstek het woord dat die generatie zich heeft toegeëigend als de ultieme banvloek, zonder te beseffen aan welke enorme inflatie dat begrip onderhevig is. En homofoob? Ik heb het ook gemerkt bij de nazaten en bewonderaars van Barthes en Foucault: ze waren geshockeerd dat ik de grote denkers opvoer in een homo-nachtsauna, of vertel over hun seksuele avontuurtjes. Maar al die informatie heb ik niet verzonnen: zowel Foucault als Barthes hebben erover geschreven, er interviews over gegeven.

"Nee, ik voelde geen morele aarzeling om bestaande namen en bestaande mensen te gebruiken, omdat ik op geen enkele manier hun privacy heb geschonden. Alles wat ik schrijf is terug te vinden in tijdschriften en dagboeken, waarvan de betrokkenen zelf wilden dat ze uitgegeven werden. Ik heb hun levens niet verzonnen, laat staan intieme details.

"En laat Philippe Sollers maar blij zijn dat ik hem noem, zo bekend is hij in het buitenland nu ook weer niet."

Terug naar de titel van uw boek: de zevende functie van taal.

"De Russische taalwetenschapper Roman Jakobson, die in 1924 de Sovjet-Unie ontvluchtte en uiteindelijk stierf in de VS, in 1982, onderscheidt zes functies van taal: van informatieoverdracht tot de poëtische functie. In mijn boek speelt de zevende functie een hoofdrol: de capaciteit van taal om anderen volledig te overtuigen; enkel door woorden, zonder dat er dwang of geweld aan te pas komt.

"Zou iets dergelijks bestaan, dan moet je echt spreken van de Macht van het Woord. En met het juiste woord ben je dan de meester van de wereld, meester van de retoriek, zonder dat er geschoten of gebombardeerd hoeft te worden. Over die droom en het verlangen naar die alles overmeesterende taal gaat dit boek. En nu moet ik verder mijn mond houden, want ik voel een spoiler alert opkomen."

U hebt zoveel research gestoken in een tijdperk dat u niet bewust hebt meegemaakt. Was u graag deelgenoot geweest van die jaren zeventig en het begin de jaren tachtig?

"Ik ben allereerst historisch geïnteresseerd, dat heb ik van huis uit meegekregen. En het aardige van deze geschiedenis is dat ik me nog wel een paar dingen kan herinneren: hoe de Citroen GS eruit zag, de armeluisversie van de Citroen CX. Mijn vader had een GS. Ik kan die tijd dus nog net met mijn onvolgroeide vinger aanraken.

"En verder weet u dat ik eerder schreef over de Tweede Wereldoorlog en het verzet, in 'HhHH'. Ook daar ging zeer veel onderzoek aan vooraf, en ook toen was ik geïntrigeerd door een tijd die de mijne niet was. Maar zou ik serieus kunnen volhouden dat ik het jammer vind de Tweede Wereldoorlog gemist te hebben? Dat ik dolgraag toen geleefd had? Ik geloof het in alle bescheidenheid niet."

Wie is Laurent Binet

Laurent Binet (Parijs, 1972) werd in Nederland halsoverkop een bekende auteur, toen zijn verzetsroman HHhH in Nederlandse vertaling verscheen, in 2011. De letters HHhH staan voor 'Himmlers Hirn heiszt Heydrich', en in zijn debuutroman vertelt Binet over het Tsjechische verzet in de Tweede Wereldoorlog, dat uiteindelijk leidt tot een aanslag op SS-leider Reinhard Heydrich in 1942. Voor dit boek ontving de schrijver de Prix Goncourt du premier roman.

Eerder al schreef Bonet over zijn ervaringen als docent Frans en literatuur in Parijs in zijn boek 'La vie professionelle de Laurent B'.

Ook deed hij in 'Niets gaat zoals verwacht' (2013) verslag van de campagne die François Hollande voerde, en die uiteindelijk tot diens presidentschap zou leiden.

Laurent Binet:

De zevende functie van taal

J.M. Meulenhoff; 440 blz.

euro 24,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden