Wie goed schrijft, geeft de lezer het gevoel een genie te zijn

SEBASTIEN VALKENBERG

Steven Pinker: Gevoel van stijl Atlas/Contact, Amsterdam. 320 blz euro 34,99.

***

undefined

De schrijver

Nee, Steven Pinker is geen filosoof, maar psycholoog (Harvard). Toch hoort zijn meest recente boek thuis in deze rubriek. Hij heeft een stijlgids geschreven, waarvan de ondertitel luidt: 'Goed schrijven voor denkende mensen'. Vooral dat 'denkende mensen' springt in het oog, de uitgever van de Nederlandse editie heeft dit zelfs onderstreept. Bij uitstek een boek voor filosofen dus, die meer dan wie ook van denken hun vak hebben gemaakt.

undefined

Zijn ambitie

Pinker wilde een stijlgids schrijven voor de 21ste eeuw. Verwacht echter geen verzameling stijlbloempjes, mooischrijverij is niet het primaire doel van Pinker. Hij geeft tips aan auteurs - vermijd dwangmatige voorbehouden zoals 'min of meer' of 'enigszins' - die helder willen schrijven. 'Stijl zorgt ervoor dat boodschappen doorkomen en dat lezers hun kostbare tijd op aarde niet hoeven te verspillen aan het ontcijferen van ondoorzichtig proza.' Die ambitie moet filosofen wél aanspreken. Ze besteden hun halve leven aan de complexe redeneringen en subtiele gedachtes. Dan wil je toch dat de resultaten van dit denkwerk optimaal over het voetlicht komen?

undefined

Het resultaat

Dat levert een leerzaam boek op dat in de praktijk brengt wat het predikt. Pinker laat zien dat het kan, over ingewikkelde onderwerpen schrijven zonder in jargon te vervallen of je toevlucht te nemen tot nietszeggende abstracties. Zijn boek is een voorbeeld van de klassieke stijl die hij voorstaat. Deze benadering is gebaseerd op de premisse dat de wereld kenbaar is en dat je deze kennis kunt overdragen via taal. Het proza neemt de gedaante aan van een gesprek tussen schrijver en lezer. Hoe anders werkt dat bijvoorbeeld als profeten, orakels en redenaars de pen oppakken. Zij voeren geen gesprek, maar steken een monoloog af. Nog een voorbeeld van hoe het volgens Pinker niet moet: de taalbrouwsels van postmoderne filosofen. Consequent zijn ze overigens wel. Zij betwijfelen de veronderstelling dat de wereld kenbaar is.

undefined

Beste zin

'Bij slecht schrijven voelt de lezer zich dom.' Het is een illustratie van Pinkers gevoel bij het lezen van filosofe Judith Butler, die een zin begon met: 'De overgang van een structuralistische beschrijving waarin kapitaal op relatief homologe manier wordt gezien als...' De afwijzing van dit soort proza wil niet zeggen dat jip-en-janneketaal de norm is. Het is precies omgekeerd, Klassiek schrijven gaat uit van een publiek dat prima in staat is stevige kost te verwerken. Maar dan moet de auteur hem daarbij wel helpen via taal die prikkelend en lucide is. Ter illustratie haalt Pinker een natuurkundige (Brian Greene) aan die erin slaagt de buitenissige theorie van het multiversum uiteen te zetten. Auteurs als hij geven 'de lezer het gevoel een genie te zijn'.

undefined

Reden om het boek niet te lezen

Vanwege het tweede deel. 'Gevoel voor stijl' bestaat grofweg uit twee delen. De beginhoofdstukken zijn bespiegelend van aard en gaan over het belang van goed schrijven, de latere hoofdstukken bevatten tamelijk technische uiteenzettingen over gedachtenwebben en syntactische bomen. Niet oninteressant, maar ook erg gedetailleerd en daardoor in de eerste plaats voer voor taalkundigen.

undefined

Reden om het wel te lezen

Vanwege het eerste deel. Al was het maar omdat hierin het scheermes van Hanlon aan bod komt. Waarom schrijven zoveel academici zo onbegrijpelijk? Zijn hun taaie teksten te herleiden tot dikdoenerij? In de meeste gevallen niet en ter verklaring verwijst Pinker naar het scheermes. Deze denkles zegt: 'Wijt nooit aan kwade opzet wat afdoende kan worden verklaard door domheid'. Zo kwam een vooraanstaand bioloog een lezing geven over een doorbraak op het gebied van DNA. Ondanks zijn hooggeleerdheid begreep niemand iets van zijn lezing. Preciezer: juist die hooggeleerdheid zat hem in de weg. Hij veronderstelde dat de technische termen, doodnormaal voor vakgenoten, gesneden koek waren voor zijn publiek. Niet dus. Hij had met andere woorden last van de vloek van kennis.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden