Wie geeft Moeder Ganga een wasbeurt?

De Ganges wordt schoner, beloofde de nieuwe Indiase premier Modi. Maar dat wordt nog een zware klus.

Het eerste wat de nieuwe Indiase premier Narendra Modi na zijn verkiezing vorige maand deed, was veelzeggend. Hij ging naar zijn moeder, en direct daarna vertrok hij naar Varanasi aan de Ganges - of 'Moeder Ganga' zoals de rivier in India wordt genoemd. Varanasi is voor hindoes de heiligste stad in India, waar ze naartoe gaan om te sterven. Niet toevallig stelde Modi - een hindoenationalist - zich juist in deze stad verkiesbaar.

"Nu is het mijn beurt om iets voor Moeder Ganga te doen", zei hij tijdens een ceremonie aan de rivier. "Moeder Ganga wacht tot haar zoon haar bevrijdt van vervuiling." Het schoonmaken van de giftige Ganges is een van de speerpunten van zijn beleid, en het is goed te begrijpen waarom. Modi werd verkozen met zijn belofte de Indiase economie aan de praat te krijgen en te moderniseren, en dit prestigeproject kan hem op twee vlakken een goede pers opleveren: Modi-de-manager-moderniseerder én Modi-de-hindoe.

Maar de uitdaging waar de premier en de zijnen voor staan, is gigantisch. Gelovige hindoes mogen het spiritueel zuiverend vinden om een bad in het water te nemen, in feite nemen ze een enorm gezondheidsrisico: de Ganges is een van de smerigste rivieren ter wereld. Industrieel afval, landbouwgif, stikstof en fosfaat, menselijke en dierlijke resten en vooral heel veel poep maken van het water een giftige mix.

undefined

Tyfus en cholera

Aan de rivier, die vanuit zijn bron in de Himalaya 2500 kilometer door land loopt, wonen zo'n 400 miljoen mensen - een mensenmassa die het zonder fatsoenlijk rioleringssysteem moet doen, en vaak zelfs zonder wc. Alleen al in een stad als Varanasi stroomt daardoor elke dag zeker 200 miljoen kubieke liter ongezuiverd rioolwater de Ganges in.

Deskundigen hebben uitgerekend dat het aantal schadelijke bacteriën in het water drieduizend keer hoger is dan wat de Wereldgezondheidsorganisatie nog acceptabel acht. De bevolking van Varanasi kampt daardoor op grote schaal met allerlei ziektes die water- gerelateerd zijn, zoals tyfus, dysenterie en cholera.

Is het überhaupt mogelijk om deze gigantische problemen op te lossen? Ken Irvine, professor aquatische ecosystemen en werkzaam bij de in Nederland gevestigde waterafdeling van Unesco, denkt van wel, en verwijst naar Europa. Daar zijn de stroomlanden van de Rijn erin geslaagd om die rivier, die in de jaren tachtig tijdens één incident eens helemaal rood werd, in een jaar of tien een stuk schoner te maken.

"Maar de problemen in India zijn wel drie, vier keer zo groot", zegt Irvine ook. Volgens hem zal het nog het makkelijkst zijn om de fabrieken aan te pakken die nu nog zonder consequenties hun troep in de rivier lozen. Maar dan volgt het grootste probleem: de riolering. "Je moet nagaan dat in Europa al in de achttiende en negentiende eeuw een rioleringssysteem werd aangelegd omdat men zich realiseerde dat je iets met dat afval moest doen." In India heeft bijna de helft van de bevolking überhaupt geen toilet.

Irvine: "Het is op alle vlakken een moeilijk proces. Je hebt technische kennis nodig, institutionele capaciteiten, een gedragsverandering bij mensen en de industrie, en politieke wil." Dat die politieke wil er nu is - zie Modi - is daarom alvast een opsteker. Toch is Modi niet de eerste Indiase politicus die van de Ganges een stokpaardje maakt. Al eind jaren tachtig richtte premier Rajiv Gandhi het Ganges Actie Plan op, een ambitieus project om de rivier op te schonen. Zo'n 25 jaar later is er van de ambities weinig terechtgekomen, hoeveel er inmiddels ook is uitgegeven.

Zoveel geld was dat niet, nuanceert Onno Ruhl, directeur van de Indiase afdeling van de Wereldbank, vanuit Delhi. "Er zijn in die tijd veel plannen gemaakt, maar feitelijk is er niet zo heel veel geld geïnvesteerd." Daarom kan de 1 miljard dollar die de Wereldbank sinds 2,5 jaar uittrekt om India een handje te helpen bij het schoonmaken, verschil maken. "Dat miljard is lang niet genoeg", zegt Ruhl, "voor de Rijn was pakweg 40 miljard nodig. Maar we denken wel dat we in 2019, als het project afloopt, kunnen laten zien dat de rivier echt schoner kan worden."

De Wereldbank stopt het grootste deel van het geld in basale voorzieningen: rioleringen, het opknappen van oevers, het aanleggen van waterzuiveringsinstallaties. Daarnaast helpen adviseurs van de bank bij het ontwikkelen van de instituties die nodig zijn om een dergelijk project tot een succes te maken.

Dat is nodig ook, want India kampt met een bureaucratische stroperigheid die zijn gelijke op de wereld bijna niet kent. Ruhl kan over de trage en onwillige bureaucratie meepraten. Het Wereldbank-project liep in de eerste 2,5 jaar al flinke vertraging op, omdat ambtenaren liever beslissingen uitstellen dan ze nemen. "De vorige regering gaf dat zelf toe."

Ook de Amerikaanse antropologe Kelly Alley, die een boek schreef over de problemen met de Ganges en de ontwikkelingen nauwlettend volgt, schetst een vrij hopeloos beeld van de besluitvorming in India. "Ik kom net uit Varanasi, en eigenlijk is de toestand nog nooit zo slecht geweest als nu. Ik ben geschokt over het totale gebrek aan vooruitgang." Zo laat de bouw van nieuwe waterzuiveringsinstallaties, die de 200 miljoen liter rioolwater zouden moeten schoonmaken die nu onbehandeld in de rivier verdwijnen, al jaren op zich wachten. En dat leidt tot absurde situaties, vertelt antropologe Alley. "Japanners leggen bijvoorbeeld een rioleringsnetwerk aan in de stad, maar de leidingen lopen dood omdat de zuiveringsinstallatie waar ze naartoe moeten er nog niet staat."

undefined

Achterhaald

Een groot probleem is volgens haar dat de Indiase regering voor het uitvoeren van haar plannen afhankelijk is van lokale overheden, in het geval van Varanasi van de regering van de staat Uttar Pradesh. Laat daar nu net een man aan de macht zijn die nog niet zo lang geleden zei dat de Ganges zichzelf wel schoonmaakt. "Dat is een totaal achterhaalde manier van denken", zegt Alley. Ook de lokale instantie die over de aanbesteding en uitvoering van projecten gaat, is volgens haar totaal niet opgewassen tegen haar taak.

Zal Modi dit obstakel weten te nemen? Ruhl van de Wereldbank is niet pessimistisch: "Modi heeft niet alle macht, de staten zijn ook belangrijk, maar hij heeft wel een politiek mandaat en hij is een hele goede manager." En hij is gretig. Niet alleen heeft het ministerie van water en rivierbeleid de toevoeging 'Ganges verjonging' gekregen, Ruhl kreeg ook onmiddellijk de vraag van de nieuwe regering of er niet méér kon gebeuren, en of het niet sneller kon. "De sfeer is echt anders dan vier maanden geleden, voor Modi werd verkozen."

De premier probeert bovendien zijn enthousiasme over te brengen op de bevolking, en fatalisme over de rivier tegen te gaan. Dat is een belangrijk punt, zegt waterexpert Irvine. "Maatschappelijke verontwaardiging was ook in het geval van de Rijn cruciaal."

Modi heeft al aangekondigd dat hij niet alleen water- en milieu-experts wil betrekken bij de besluitvorming, maar bijvoorbeeld ook saddhoe's - heilige hindoe's. Ruhl van de Wereldbank ziet er wel iets in. "Mensen luisteren naar die saddhoe's."

Volgens Ruhl is het niet zozeer nodig om Indiërs te overtuigen dat er iets gedaan moet worden - daarvoor is de Ganges hen waardevol genoeg - maar dat het kán. Hij denkt dat de Wereldbank juist op dat vlak kan bijdragen aan een doorbraak. Op lokaal niveau kunnen snel resultaten geboekt worden. "Ik was vorig jaar in Allahabad bij de Kumbh Mela, het grootste hindoefestival ter wereld, dat daar een keer in de twaalf jaar plaatsvindt. Daar hadden ze in de zes maanden voorafgaand alle industrie dichtgegooid. Ik kon gewoon een duik in de rivier nemen."

undefined

Lange adem

Daarna is het een kwestie van lange adem. In vijf jaar gaat het niet lukken om de rivier schoon te krijgen, zoals Modi beloofd heeft, zoveel is zeker. "De schaal is zo enorm. Het bouwen van een gemeentelijke zuiveringsinstallatie duurt al twee, drie jaar, en dan heb je één gebouw", zegt waterexpert Irvine. "Het is waarschijnlijk een kwestie van decennia. Maar je moet ergens beginnen."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden