Wie doodde de bruinvis?

Ieder jaar spoelen tientallen bruinvissen met de meest gruwelijke verwondingen aan op de Nederlandse kust. De dader bleef lange tijd onbekend, maar met detectivewerk (en een beetje geluk) heeft zeebioloog Mardik Leopold de moordenaar ontmaskerd.

Is het de mens?

"Het leek wel alsof de bruinvissen aan flarden waren gesneden. Mijn eerste gedachte was: dit is mensenwerk. Er kwamen een paar verdachten in aanmerking. Een dierenbeul die de bruinvissen toetakelde, vissers die verstrikte dieren uit het net sneden óf boten die de bruinvis met hun schroef raakten. De sadistische einzelgänger konden we - gelukkig - vrij snel doorstrepen. Dat was een mogelijkheid geweest bij één of twee aangespoelde beesten, maar op een gegeven moment vonden we zestig toegetakelde bruinvissen per jaar. Dat kan nooit het werk zijn van één dierenbeul. Er is een grens aan hoe gek een mens is. Het leek ook onwaarschijnlijk dat er zoveel bruinvissen in scheepsschroeven terechtkwamen. Ze zijn vrij schuchter en zwemmen weg van een boot met ronkende motoren, niet ernaartoe. De vissers die we rechtstreeks met de aard van de verwondingen confronteerden, hielden vol dat ze er niks mee te maken hadden.

"We waren geen steek verder gekomen. Het onderzoek zat op dood spoor en de enige aanwijzing die overbleef was de karakteristieke verwonding op de toegetakelde bruinvissen: een zigzag patroon. Uiteindelijk hebben we een goede slager met een scherp mes opdracht gegeven om die wonden na te maken op een aangespoeld exemplaar. Misschien een gruwelijk experiment, maar wel effectieve wetenschap. Dat lukte hem namelijk niet. Het was geen mensenwerk. Wij missen de brute kracht om een bruinvis zo te verwonden. Toen viel het kwartje."

undefined

Of de grijze zeehond?

"De wonden waren door klauwen en tanden veroorzaakt. We moesten op zoek naar een jager. Eigenlijk bleef er maar één mogelijkheid over. De grijze zeehond. Het enige roofdier met de wapens, snelheid en motivatie om een bruinvis aan te vallen. Niet iedereen was blij met die conclusie. Zeehonden horen zacht en knuffelbaar te zijn.

"Maar met een theorie alleen kwamen we er niet. We moesten op zoek naar een 'heterdaadje'. De kans dat we een grijze zeehond met bruinvisresten in de maag op de snijtafel zouden krijgen, was klein. Alleen grote, gezonde mannetjes zijn in staat zo'n prooi aan te vallen. Die spoelen niet zomaar dood aan. De andere optie was zeehondenspeeksel of andere DNA-resten te vinden op een aangespoelde bruinvis. Dat hielden pathologen niet voor mogelijk. De zee zou alle wonden schoonspoelen.

"Gelukkig zijn wij biologen redelijk eigenwijs. Toen er drie verse, zwaar verwonde bruinvissen aanspoelden, zijn we meteen op zoek gegaan naar zeehondensporen. En ja hoor: het was drie keer raak. De zeehond was ontmaskerd. De bruinvis heeft leren overleven in de Noordzee en de grijze zeehond maakt hier als meedogenloze jager dankbaar gebruik van. Een bruinvis is voor een groter mannetje een prachtprooi."

undefined

Of toch ook de mens?

"Het is niet de mens die dit bloedbad aanricht. De bruinvis doet het zelfs best aardig in de Nederlandse Noordzee. Maar er is weinig reden onszelf op de borst te kloppen. Dat er ineens zoveel bruinvissen voor onze kust zwemmen is eerder zorgwekkend dan bemoedigend. De situatie voor de kust is niet verbeterd, dus dat kan alleen betekenen dat die verder op zee is verslechterd. De bruinvis vlak voor de Nederlandse kust is een ecologische vluchteling.

"Overbevissing kan de gevluchte bruinvis ook voor de Nederlandse kust in de problemen brengen. Bruinvissen eten vooral grondeltjes. Dat is een visje van een paar gram, te klein voor de vismarkt. Bruinvissen moeten er bergen per dag van eten. Daarnaast staat er enkel vette vis op het menu. Haring, wijting en sprot zorgen voor het vetlaagje dat de warmbloedige bruinvis op temperatuur houdt in die koude zee. Er is weinig overlap tussen de beroepsvisserij en het dieet van de bruinvis. Toch is twintig procent van de aangespoelde bruinvissen zwaar vermagerd. Haring en sprot zijn er genoeg, maar de wijtingstand staat onder druk. Dat zou wel eens een probleem kunnen worden in de toekomst.

"Ook eindigen er nogal wat bruinvissen als bijvangst in de netten van vissers. Het is moeilijk vast te stellen hoeveel bruinvissen daadwerkelijk omkomen, maar ik schat toch wel een paar honderd per jaar. Er worden jaarlijks zesduizend bruinvissen geboren, dus de populatie blijft wel in stand, maar de bruinvis is wel zwaar beschermd. Iedere dode bruinvis is er één te veel."

undefined

Wie is Mardik Leopold?

Mardik Leopold is als marien bioloog en walvisdeskundige verbonden aan onderzoeksinstituut Imares. Hij promoveerde gisteren op het dieet van bruinvissen 'Eat and be eaten - Porpoise diet studies'. Hiervoor onderzocht hij de maaginhoud van 829 gestrande bruinvissen.

undefined

De bruinvis

De bruinvis is een relatief klein, onopvallend zeezoogdier waarvan er ongeveer 50.000 rondzwemmen in de het Nederlandse deel van de Noordzee. De walvisachtige is bedreigd en zwaar beschermd. In 1992 ondertekende Nederland de Europese Habitatrichtlijn. Deelnemende landen verplichtten zich hun bruinvispopulatie te beschermen. Nederland tekende in de wetenschap dat er op dat moment helemaal geen bruinvis in de Noordzee leefde. De inkt was nog niet droog of de eerste exemplaren werden aan de Nederlandse kust gesignaleerd. Het ministerie van economische zaken is verantwoordelijk voor de bescherming van de bruinvispopulatie.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden