De beste boeken van 2019

Wie de beste filosofieboeken van 2019 leest, weet het wel: er moet iets veranderen

.Beeld Ilse Van Kraaij

Filosofen uitten dit jaar opvallend vaak kritiek op het (kapitalistische) leefsysteem dat mens en natuur uitput. In veel boeken die dit jaar verschenen is een revolutionair elan te bespeuren. 

Het was het jaar dat het Malieveld vol stroomde met boeren en bouwers, met leraren en zorgmedewerkers – een jaar van verzet, dat soms geïnspireerd leek door de Franse ‘gele hesjes’. Het was ook het jaar dat Greta Thunberg de beroemdste scholier ter wereld werd en talloze leeftijdsgenoten inspireerde tot klimaatstakingen en het opwerpen van menselijke barrières op straat. 

Depressie-epidemie

Klimaatactivisten eisten snelle verandering, boeren juist niet, maar onder die heel verschillende motieven viel toch een gemeenschappelijk onvrede te beluisteren over een systeem dat draait om concurreren en consumeren. Zo’n systeem eist zijn tol van de natuur, en van de mensen daarin. Althans, die kritiek lazen we al in het boek dat in april de Socrates Wisselbeker won: ‘Het goede leven en de vrije markt’'. Ze werd dit jaar bevestigd door meerdere filosofietitels. In ‘Waarom werken we zo hard’ vroeg Govert Buijs of de economie ons nog wel dient of dat het andersom is. En Bert van den Bergh zag de depressie-epidemie als een collectief probleem, dat het ideaal van zelfverwerkelijking op zijn grenzen stuit. Diezelfde teneur viel dit jaar te beluisteren in ‘De feilbare mens’ van Kees Vuyk.

De keuze van Fleur Jongepier

Wekelijks bespreken recensenten van Trouw nieuwe filosofietitels. Dit zijn de boeken die de meeste indruk maakten op Fleur Jongepier.

Anthony Kwame Appiah: De leugens die ons binden. Uitgeverij Puim; € 24,99

Goed kunnen schrijven en inhoudelijk de diepte ingaan: vaak moet een filosoof inboeten op een van deze twee. Appiah niet. Netelige thema’s (identiteit, religie, racisme, gender) worden uiterst vaardig verweven met verhalen uit de geschiedenis. Hulde.

Ingrid Robeyns: Rijkdom. Uitgeverij Prometheus; € 12,99

Extreme armoede is erg, maar extreme rijkdom ook? Is het moreel problematisch wanneer de één het vierhonderdvoudige verdient van een ander? Waarom? Dit boek(je) is onderdeel van de reeks ‘Nieuw Licht’. Een topreeks, en dit is een topexemplaar daaruit. Binnenhalen!

Depressief kon je ook worden van de onafwendbare en door onszelf veroorzaakte klimaatcrisis, zodat het misschien geen wonder is dat het tegengeluid van Rutger Bregmans ‘De meeste mensen deugen’ een echte bestseller werd. Wie desondanks bereid was de zwartste klimaatcrisis-scenario’s onder ogen te zien, kon terecht bij ‘Extinctie’ van René ten Bos. Hoewel de voormalig Denker des Vaderlands zelf geen optimist is, probeert hij ook te begrijpen waarom we het probleem blijven bagatelliseren: “We kunnen ons het uitsterven van de mens niet voorstellen, daarom laat het ons uiteindelijk koud”.

Ethische gedragscode

En dan werden er dit jaar natuurlijk ook nóg slimmere robots ontworpen, waardoor de mens ook al maar overbodiger lijkt - tenminste op de werkvloer. Gelukkig werd dat idee dit jaar meermaals filosofisch weersproken. Zo betoogde Thomas Crombez dat ook nieuwe technologie ambachtelijkheid vraagt.  En wat de intelligentie van machines betreft, volgens de Duitse sterfilosoof Markus Gabriël kunnen ze in elk geval nooit leren denken zoals mensen dat doen. Wie dat denkt, begrijpt eigenlijk niet wat denken is. De Vlaamse Katleen Gabriëls voegt daaraan toe dat je robots geen sluitende ethische gedragscode kunt meegeven: moraliteit is en blijft menselijk. Er blijft dus werk aan de winkel voor de delibererende mens.

Beeld Ilse van Kraaij

De keuze van  Merel Kamp

Wekelijks bespreken recensenten van Trouw nieuwe filosofietitels. Dit zijn de boeken die de meeste indruk maakten op Merel Kamp.

Thijs Lijster: Kijken, proeven, denken; essays over kunst, kritiek en filosofie. Uitgeverij De Bezige Bij; € 24,99

Een essaybundel waarin cultuurfilosoof Lijster ons aanmoedigt niet te denken over kunst, maar te denken door kunst. Lijster heeft zijn onderwerpen lief en analyseert werk van o.a. beeldend kunstenaar Damien Hirst, fotografe Cindy Sherman en ontwerper Maarten Baas even kritisch als welwillend. Toegankelijk zonder aan inhoud te verliezen.

Thomas Crombez: De steenhouwer en de robot. Reflecties over handwerk en ambacht. Letterwerk; € 12,99

Het ambacht lijkt haar bestaansrecht te verliezen onder druk van industrialisering, automatisering en digitalisering. Maar klopt die gedachte wel? Wat is de intrinsieke waarde van het ambacht? Crombez gaat te rade bij de filosofie en moderne ambachtslieden. Het resultaat: een uiterst leesbaar en veelzijdig essay.

Maar binnen welk systeem? Voldoet onze kapitalistische orde nog wel? Niet volgens politiek filosoof Willem Schinkel. Hij vindt de meest linkse partijen nog niet links genoeg en verwijst het hele kapitalistische systeem naar de prullenbak. Zo radicaal zullen niet veel Nederlandse filosofen te verwoorden, maar in de boeken die dit jaar verschenen, valt wel degelijk een kritisch, bijna revolutionair elan te bespeuren. Zo betoogde Ingrid Robeyns dat rijkdom moreel niet te verantwoorden is en riep Thijs Lijster de flexwerkers aller landen op zich te verzetten tegen een systeem dat hun uitbuiting bewerkstelligt. Deze oproep tot een nieuw begin, deze ‘vrijheid om vrij te zijn’ zou Hannah Arendt waarschijnlijk deugd gedaan hebben - zolang revolutionaire ijver maar niet omslaat in nieuwe vormen van tirannie. Wie zich tegen dat effect wil wapenen kan nog altijd te rade gaan bij Albert Camus, wiens werk zestig jaar na zijn dood weer opnieuw wordt uitgegeven.

Andere deugden

Als filosoof hoef je ook niet meteen op te roepen tot revolutie, bijdragen aan mentaliteitsverandering kan ook al helpen; en dat begint bij inzicht in begrippen. Het begrip ‘Hebzucht’ bijvoorbeeld, waarvan Jeroen Linssen dit jaar de geschiedenis schetste. Verrassend genoeg laat Linssen zich niet verleiden tot een moreel oordeel. Hij stelt vooral vast dat ons economisch systeem zonder hebzucht niet functioneert. Willen we dat systeem echt helemaal kwijt? Dan moeten we andere deugden centraal stellen. 

Dat is misschien ook wat de klimaatactivisten beogen, en daarbij kunnen ze zich laten inspireren door de hoogbejaarde Fransman Alain Badiou. Het vrijemarktsysteem maakt de jeugd wijs dat ze zonder ideeën kunnen, schrijft hij in ‘Het ware leven’. Maar dat is een misverstand, je leven krijgt pas betekenis als je wél een visie of ‘Idee’ ontwikkelt, meent Badiou, een Idee dat inspireert om jezelf te vernieuwen en te werken aan een betere samenleving. Voor iedereen die daarvoor inspiratie zoekt, bood dit jaar meer dan genoeg denkstof.

De keuze van Maurice van Turnhout

Wekelijks bespreken recensenten van Trouw nieuwe filosofietitels. Dit zijn de boeken die de meeste indruk maakten op Maurice Turnhout.

Willem Schinkel en Rogier van Reekum: Theorie van de kraal. Kapitaal – Ras - Fascisme. Uitgeverij Boom; € 20,00.

Strijdbaar vertolken Schinkel en Van Reekum een ‘links van links’ geluid dat de gevestigde­­ orde weer slapeloze nachten wil bezorgen. Zo’n geluid is een zeldzaamheid geworden in de Nederlandse politieke filosofie.

Jeroen Linssen: Hebzucht. Een filosofische geschiedenis van de inhaligheid. Uitgeverij Vantilt € 24,50

Bestaat er een alternatief voor de vrije markt? Linssen beantwoordt deze vraag niet, maar biedt wel een uitstekende geschiedschrijving van de verschillende morele houdingen die filosofen eeuwenlang tegenover hebzucht innamen: in den beginne was het slecht, daarna goed, vervolgens allebei tegelijk.

René ten Bos: Extinctie. Uitgeverij Boom; € 22,50

Ten Bos brengt geen opbeurend nieuws: de soorten sterven uit en homo sapiens ontspringt de dans niet. Speculeren over menselijke extinctie is gedoemd abstract te blijven, maar hoe moeten we ons er dan toe verhouden?’

De keuze van Sofie Messeman

Wekelijks bespreken recensenten van Trouw nieuwe filosofietitels. Dit zijn de boeken die de meeste indruk maakten op Sofie Messeman.

Alain Badiou: Het ware leven. Waarom de jeugd gecorrumpeerd moet worden. Uitgeverij Polis; € 17,50 

Badiou lanceert een begeesterde oproep aan de jeugd om de wereld van nu op een nieuwe manier vorm te geven, weg van het marktdenken en zonder heimwee naar oude tradities. Boeiend is dat hij de filosofie­­ wil inzetten om de wereld te veranderen­­.

Markus Gabriel: De zin van denken. Uitgeverij Boom;  € 29,90 

Gabriel vindt dat het debat over artificiële intelligentie doordrongen is van onjuiste voorstellingen. Zelf is hij ervan overtuigd dat het nooit zal lukken om superintelligente machines te maken. Dat komt omdat intelligentie veel te maken heeft met ‘voelen’ en bovendien gebonden is aan biologische parameters, twee dingen die bij machines uitgesloten zijn.

Hannah Arendt: De vrijheid om vrij te zijn. Uitgeverij Atlas Contact; € 10. 

Arendt verkent een centraal begrip uit onze cultuur: vrijheid. Ze legt een filosofische band tussen ‘vrijheid’ en ‘revolutie’ en vergelijkt de Franse met de Amerikaanse revolutie. Arendt argumenteert dat revoluties niet hoeven om te slaan in terreur, en maakt hard dat ‘revolutie’ en ‘democratie’ geen vijanden van elkaar zijn.

Beeld Ilse Van Kraaij

Longlist Socratesbeker 2020

Elk jaar buigt de vijfkoppige jury van de Socrates Wisselbeker zich over de vraag wat meest urgente, oorspronkelijke en prikkelende Nederlandstalige filosofieboek van het jaar was. Uit negentig opgestuurde titels uit 2019 koos de jury deze twintig kanshebbers. Het winnende boek wordt op 5 april 2020 bekendgemaakt.

1.  Hans Achterhuis – Coetzee, een filosofisch leesavontuur

2.  Bert van den Bergh – De schaduw van de zwarte hond. Depressie als symptoom van onze tijd

3.  René ten Bos – Extinctie

4.  Maarten Boudry – Waarom de wereld niet naar de knoppen gaat

5.  Michel Dijkstra – In alle dingen heb ik rust gezocht. De weg naar eenheid van Meister Eckhart en zenmeester Dōgen

6.  Katleen Gabriëls – Regels voor robots. Ethiek in tijden van AI

7.  Arnon Grunberg – Vriend & vijand. Decadentie, ondergang en verlossing

8.  Henriëtta Joosten – De publieke sfeer in de 21e eeuw. Hannah Arendt als gids voor professionals

9.  Jos Kessels – Het welgetemperde gemoed

10.  Jozef Keulartz – Dieren in ons midden. Samenleven met dieren in het tijdperk van de mens

11.  Thijs Lijster – Kijken, denken, proeven. Essays over kunst, kritiek en filosofie

12. Jeroen Linssen – Hebzucht. Een filosofische geschiedenis van de inhaligheid

13.  Donald Loose – Over vriendschap. De praktische filosofie van Kant

14.  Eva Meijer – De grenzen van mijn taal. Een klein filosofisch onderzoek naar depressie

15.  Ilja Leonard Pfeijffer – Ondraaglijke lichtheid. Over het nut en nadeel van de ironie voor het leven

16.  Ingrid Robeyns – Rijkdom. Hoeveel ongelijkheid is nog verantwoord?

17.  Haroon Sheikh – Hydropolitiek. Samenwerking en conflict op zeven zeeën

18.  Guido Vanheeswijck - Onbeminde gelovigen. Waarom we religieus blijven

19.  Peter Venmans – Discretie. Essay over een vergeten deugd

20.  Kees Vuyk – De feilbare mens. Waarom ongelijkheid zo slecht nog niet is

De jury bestaat uit Paul Cobben, Rosan Hollak, Mariska Jansen, Bastiaan Rijpkema en Marnix Verplancke.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden