Verdeeld

Wie brengt de Tories bijeen?

Andrea Leadsom, die lijnrecht tegenover haar concurrente Theresa May staat.Beeld epa

De Brexit heeft pijnlijk duidelijk gemaakt hoe diep verdeeld de Britse Conservatieve Partij is. De Europese Unie, de kernwaarden van het liberalisme - over alles voeren de Conservatieven onderling strijd, al decennia. Wie kan de eendracht bij de Tories herstellen?

Littekens, diepe wonden, dolkstoten in de rug: het Brexit-referendum heeft een ravage aangericht binnen de Britse Conservatieve Partij. Tijdens de campagne maakten vroegere vrienden elkaar genadeloos af. De BBC sprak van een 'vuistgevecht vol opgekropte woede' en gebruikte zelfs de term 'Conservatieve burgeroorlog'. En toen moest de openlijke strijd om de opvolging van premier David Cameron nog losbarsten.

In de finale, zo is nu duidelijk, komen twee vrouwen tegen elkaar uit: Theresa May (59) en Andrea Leadsom (53). Een van hen wordt op 9 september de nieuwe partijleider en daarmee de nieuwe premier. De vrouwen behoren tot verschillende stromingen binnen een fractie die al decennialang diep verdeeld is. Het lidmaatschap van de Europese Unie vormde steeds de grootste splijtzwam.

Ironisch genoeg had premier Cameron het Brexit-referendum juist uitgeschreven in een poging om aan de verdeeldheid over Europa een einde te maken. Hij hoopte dat het volk een flink mandaat vóór het EU-lidmaatschap zou afgeven, stevig genoeg om de oprukkende eurosceptici binnen de partij voor tien of twintig jaar de mond te snoeren. Maar het liep anders. Nu komt er een Brexit, en de kloven zijn eerder verdiept dan overbrugd.

Interne tegenstellingen
De vrouwelijke rivalen weerspiegelen de interne tegenstellingen. Theresa May, minister van binnenlandse zaken, is van oorsprong tegen een Brexit. Maar nu het volk zich ervoor heeft uitgesproken, vindt ze dat het ervan moet komen - langzaam, met zo min mogelijk economische en diplomatieke schade. Een softe Brexit, zogezegd.

Andrea Leadsom, staatssecretaris van energie en klimaat, stelt zich veel radicaler op. Zij heeft de Brexit van meet af aan gesteund en wil de Europese Unie liefst per direct verlaten. Ze gruwt van de hoge immigratie uit EU-landen. Bovendien vindt ze dat allerlei sociale en milieu-regels uit Brussel een belemmering vormen voor de Britse handel. Als het aan haar ligt, gaat het land zich economisch meer richten op de wereld buiten het continent. Ze gelooft in Groot-Brittannië als het 'Singapore of Hongkong van Europa': een competitieve economische vrijbuiter. Leadsom wil kortom een harde Brexit.

Het verschil tussen de twee vrouwen gaat terug tot de hoogtijdagen van de Conservatieve Partij, in de jaren tachtig. De Europese kwestie speelde destijds hevig onder de roemruchte eerste vrouwelijke premier van het Verenigd Koninkrijk, Margaret Thatcher. Tijdens haar regeerperiode van 1979 tot 1990 vormde ze als 'Iron Lady' de belichaming van het compromisloze vrije-marktdenken. Ze ging de strijd aan met de vakbonden, privatiseerde op grote schaal staatsbedrijven en drong de rol van de overheid sterk terug.

Tekst loopt door onder foto.

Theresa MayBeeld anp
Margaret Thatcher, ook wel bekend als 'The Iron lady', vlak nadat bekend was geworden dat zij de nieuwe leider van de Conservatieve Partij is.Beeld anp

Aanvankelijk omarmde Thatcher het EU-lidmaatschap, uit economische motieven. Maar zodra ze inzag dat Brussel regels oplegde en ook geld kostte, bekoelde haar liefde. Tekenend waren haar uitspraken als: "Ik wil mijn geld terug!", of "We hebben in Groot-Brittannië niet met succes de grenzen van de staat teruggedrongen om ze nu opnieuw opgelegd te zien op Europees niveau."

Thatchers felle aanvallen op de EU leidden tot grote spanningen binnen de Conservatieve Partij, zozeer dat de leidster in 1990 aan de kant werd geschoven. De Iron Lady was in feite het eerste slachtoffer in een strijd die de afgelopen weken nog veel meer politieke levens heeft gekost.

Haar directe opvolger John Major redde het ook niet. Hij moest de rust herstellen en probeerde de eurosceptici daarom uit alle macht onder de duim te houden. Tevergeefs. De partij stortte in, kiezers liepen weg en de linkse concurrent Tony Blair voerde Labour een tijdperk in van langdurige overheersing: vanaf 1997 zaten de Conservatieven dertien jaar in de oppositie, de langste periode in zeker een eeuw.

De weg omhoog
Pas onder Cameron, vanaf 2005, hervond de partij geleidelijk de weg omhoog. In 2010 mochten de Tories eindelijk weer regeren, eerst samen met de Liberaal-Democraten, en na 2015 alleen. Maar met de groei van de macht nam ook de weerzin tegen de EU weer toe. De spectaculaire opkomst van de eurosceptische partij Ukip droeg daar verder aan bij.

De Conservatieven vreesden dat ze rechts zouden worden ingehaald. Om kiezers te behouden begonnen ze steeds harder op de EU te schelden. Cameron deed aanvankelijk gretig mee. Hij dacht de boel tijdig te kunnen bijsturen met zijn referendum. Maar dat bleek een misrekening. Zo beet hij, net als Major, zijn tanden stuk op de euroscepsis.

De huidige kanshebbers op het premierschap, May en Leadsom, staan elk aan een andere kant van het spectrum. "May aanvaardt de Brexit, maar gaat vooral voor continuïteit en voor een centrum-rechtse, pragmatische politiek waarmee ze dicht bij Cameron blijft", zegt Tim Bale, hoogleraar politicologie aan de Queen Mary University in Londen. Hij schreef in 2010 een boek over de partij en volgt de Conservatieven op de voet. "Leadsom is ideologisch fundamentalistischer. Zij zal alles op alles zetten om de neo-liberale vleugel van de partij de komende tijd te laten domineren."

David CameronBeeld anp

Tegenpolen
De EU en de economie zijn volgens Bale niet de enige geschilpunten tussen de twee concurrentes. Ook in morele vraagstukken zijn de vrouwen elkaars tegenpool.

May geldt als progressief. Ze heeft zich sterk gemaakt voor de modernisering van de partij, tot voor kort een traditioneel bolwerk van blanke mannen. In 2002 hield ze een toespraak waarin ze ervoor pleitte om meer vrouwen en minderheden als volksvertegenwoordigers toe te laten, omdat mensen de Conservatieven zouden zien als een 'nasty party': een akelige of weerzinwekkende, ouderwetse partij.

De Conservatieven zwaaiden destijds veelvuldig met het geheven vingertje om alternatieve levensstijlen af te keuren. Ook dat moest anders, betoogde May. Bekrompen moralisme vond ze niet meer kunnen. Met Cameron aan haar zijde friste ze de partij op, waarna er meer jonge kiezers toestroomden.

Leadsom is uit ander hout gesneden. Als overtuigd christen, moeder van drie kinderen en deelneemster aan parlementaire bijbelstudiegroepjes staat zij moreel conservatiever in het leven. Zo had ze moeite met de invoering van het homohuwelijk in 2013; ze onthield zich van stemming toen het Lagerhuis het voorstel met grote meerderheid aannam.

Daarmee schurkt Leadsom aan tegen de traditionalisten, die na de sociaal-liberalen en de vrijemarktdenkers de derde omvangrijke stroming binnen de Conservatieve Partij vormen. Deze groep hecht aan 'Geloof, Familie en Vlag'; ze willen belastingvoordeel voor de kerk, zijn tegen de overdracht van nationale macht aan regio's of de EU en hebben een afkeer van niet-traditionele gezinsvormen. Immigratie en abortus liggen ook moeilijk, en sommigen zijn voor de doodstraf.

Leadsom is minder behoudend dan de fanatiekste aanhangers van deze stroming. Bale: "Maar met haar als partijleidster zou het sociale conservatisme dat onder Cameron is afgeschud wel kunnen terugkeren."

Andrea LeadsomBeeld anp

Moeilijk verbinden
Wie maakt nu de grootste kans op het leiderschap? May gooit de hoogste ogen, want zij heeft de beste positie om de verscheurde partij te herenigen. De gematigde vleugel steunt haar sowieso, en ook veel neo-liberale parlementariërs hebben vertrouwen in haar doortastendheid. De radicalere Leadsom kan moeilijker verbinden, en dat weegt nu het zwaarst. "Het vermogen om de partij te verenigen is prioriteit nummer één tijdens leiderschapsverkiezingen, blijkt uit wetenschappelijk onderzoek", zegt Bale. "Pas daarna komen kwaliteiten als aantrekkingskracht op de kiezer en inhoudelijke bekwaamheid."

De 150.000 partijleden maken de keuze, niet de parlementariërs, onder wie May favoriet is. Maar dat maakt weinig uit, voorspelt Bale. "De achterban telt veel ouderen die zich zorgen maken om het pensioen en de gezondheidszorg die ze van de staat krijgen. Andere overheidsdiensten, zoals scholing, willen ze ook beschermen. Dat werkt allemaal in het voordeel van May."

Door de vele gezwollen mediaberichten over dolkstoten en burgeroorlogen zou je bijna de indruk krijgen dat de Conservatieve Partij op instorten staat. Maar het tegendeel is waar, zegt Bale. Volgens hem duidt de intensieve strijd van de laatste weken juist op de kracht van de partij. "Vergeleken met de ingestorte Labour-partij en haar volstrekt onbekwame leider hebben de Conservatieven een erg sterke positie. Juist daardoor kunnen ze zo tegen elkaar tekeergaan; ze hebben electoraal niets te duchten van hun traditionele concurrent. Als je het mij vraagt, zitten ze voor de komende jaren gebakken."

Rel rond moederschap conservatieve Leadsom
Een interview met Leadsom in The Times heeft vandaag voor veel ophef gezorgd in Engelse media. Leadsom heeft volgens The Times in een vraaggesprek uitgebreid verteld waarom ze denkt dat ze als moeder van drie kinderen veel beter geschikt is om premier te worden dan May, die ongewenst kinderloos is. De staatssecretaris van energie en klimaat zou hebben gezegd dat een vrouw zonder kinderen minder begaan is met het lot van de natie dan een moeder.

Leadsom noemt het artikel 'de ergste riooljournalistiek ooit'. Ze stelt dat het vraaggesprek verkeerd is weergegeven en moet worden ingetrokken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden