Wie bepaalt of een homeopathisch middel werkt?

Beeld ANP

De vele verontwaardigde reacties op het besluit van minister Schippers (volksgezondheid) om fabrikanten van homeopathische middelen strenger te bejegenen, laten zien hoezeer homeopathie is ingeburgerd. De fabrikanten mogen op hun etiketten niet langer de kwaal vermelden waartegen het middel zou helpen, als die werking niet wetenschappelijk bewezen is.

Op zichzelf geen vreemde eis. Aan de andere kant: als de meerderheid van de Nederlanders de gewraakte middelen in huis blijkt te hebben, is er dan niet sowieso sprake van een bepaalde werking? In elk geval denken de kopers van de middelen dat de werking er is, en in hun ervaring hebben ze er baat bij - anders zouden ze de middelen niet kopen. Maakt het dan uit of die ervaring ook feitelijk te onderbouwen is? En mag de overheid bepalen dat de wetenschappelijke visie in dit soort kwesties de enig juiste is?

Verdunning van werkzame stof
Bas Haring, filosoof en hoogleraar 'publiek begrip van de wetenschap' aan de Universiteit Leiden: "Homeopathie is gebaseerd op het idee dat een ongelooflijk gigantische verdunning van een werkzame stof nog steeds werkzaam is. Zoiets is met alle huidige wetenschappelijke kennis nauwelijks voorstelbaar. We maken de meest ingewikkelde en grote meetinstrumenten om te kunnen meten wat onze zintuigen niet direct kunnen waarnemen en wat aan ons lichaam voorbijgaat. De Large Hadron Collider, de deeltjesversneller, is daar een voorbeeld van - dat apparaat waarmee het Higgs-boson onlangs gevonden is. Een meetinstrument van 27 kilometer lang om het kleinste van het kleinste waar te kunnen nemen. Homeopathie suggereert precies het tegenovergestelde: dat verdunningen die zo 'dun' zijn dat ze met de meest gevoelige meetapparatuur niet waar te nemen zijn wél effect hebben op ons lichaam. Dat is zo'n vreemde suggestie, die kan ik niet serieus nemen.

"Natuurlijk heeft iedereen recht op zijn eigen wereldbeeld. Maar niet elk wereldbeeld levert technisch of medisch werkende dingen op."

Causaal verband
René Gude, directeur van de Internationale School voor Wijsbegeerte in Leusden: "Volgens mij is hier helemaal geen sprake van botsende wereldbeelden. Het enige waar we naar moeten kijken is de claim van de fabrikant. De fabrikant zegt: gebruik dit homeopathische middel, dat helpt tegen deze kwaal. De fabrikant suggereert dus een causaal verband. Alles wat de minister van hem vraagt is: laat via een dubbelblinde test zien dat het in de meeste gevallen werkt. Dan heb je namelijk het causale verband aangetoond. Maar dat weigeren de homeopathische fabrikanten te doen. Dáár loopt het op stuk. Dat kun je wetenschap noemen, maar ook gewoon gezond verstand. Causaliteit botst in elk geval niet met het wereldbeeld van de homeopaat, want hij beroept zichzelf er ook op - anders zou hij het niet vervelend vinden dat die claim van het etiket moet."

Wachten
Haring: "Ik heb tot voor kort zelf een huisarts gehad die uitsluitend homeopathische middelen voorschrijft. Ik vind het fijn dat mensen zoals hij niet zo scheutig zijn met allerlei rigide ingrepen. Vaak hoef je helemaal niets te doen, alleen maar te wachten. Dat is wat homeopaten aan de lopende band doen: wachten tot het weer overgaat. Eigenlijk leggen ze zich erbij neer dat je soms een beetje ziek bent. Dat is een interessante, inspirerende houding.

"Toen ik begin twintig was, had ik last van stress, zonder dat ik het zelf doorhad. Mijn homeopathische dokter zei: je moet elk uur zeven van deze hele kleine pilletjes slikken. Innemen met water. Dus ik deed dat braaf. Ieder uur, zeven pilletjes tellen, slokje water erbij. Na een paar dagen verdween de stress als bij toverslag. Allicht: als je je dagen zo moet structureren dat je aan die opdracht kan voldoen, dan wordt je leven wat regelmatiger. Dat zorgde in mijn geval voor afname van stress. Die pillen waren onschuldig, ze bestonden uit kalk."

Dubbelblind getoetst
Gude: "Tja, maar wat was er gebeurd als je een ernstiger gezondheidsprobleem had gehad? De overheid is ervoor om mensen die een belofte doen aan zieke mensen, aan hun woord te houden. Als het ze niet lukt om hun beweringen over geneeskracht via een dubbelblinde test te bewijzen, mogen ze hun middelen niet langer verkopen onder die noemer."

Haring: "Daar ben ik het helemaal mee eens. Maar toch: in de reguliere medische wetenschap wordt ook lang niet alles dubbelblind getoetst. Een operatie bijvoorbeeld, wordt zelden getoetst op werkzaamheid. Dat is namelijk erg lastig: mensen dubbelblind opereren. In dat onderdeel van de geneeskunde zijn de regels om het placebo-effect uit te sluiten noodgedwongen minder streng."

Gude: "Dat is nog altijd iets anders dan iemand een flesje water voorschrijven met één molecuul van een werkzame stof erin, en dan vertrouwen op het placebo-effect. Dat neigt naar oplichting, tenzij je het gratis weggeeft."

Lariekoek
Haring: "In de commerciële wereld worden we ook de hele dag voor de gek gehouden, en daar hoor je niemand over. Ik heb in een winkel wel eens shampoo zien staan waarop stond: 'met echt dna'. Een onzinnige aanprijzing natuurlijk, want in alle dierlijke en plantaardige stoffen zit dna. In het commerciële circuit mag dat kennelijk. We betalen ons suf voor dat soort lariekoek.

"En daarin schuilt toch een verschil met de homeopaten. Want ik geloof niet dat zij hun klanten doelbewust belazeren, anders dan bij de dna-shampoofabrikanten. De fabrikanten van homeopathische middelen geloven oprecht dat hun producten goed zijn voor de mensen. Dat maakt het minder erg. De intentie van een partij is heel belangrijk. Als je er zelf in gelooft, is het geen pure volksverlakkerij."

Opdringerig
Gude: "De minister van volksgezondheid kan geen rekening gaan houden met goede of slechte bedoelingen. Zij beperkt zich terecht tot de nuchtere feiten: is dit middel aantoonbaar werkzaam, ja of nee?

"Daarbij: zo onschuldig is homeopathie ook weer niet. De aanhangers van alternatieve geneeswijzen zijn soms agressief opdringerig. Als je, zoals ik, een ziekte hebt waar de wetenschap nog geen sluitend antwoord op heeft, dan komen veelal heel nette mensen van alle kanten op je af met middeltjes waarvan de werking nooit is bewezen. En als je die middeltjes dan beleefd maar gedecideerd afwijst, dan sta je in de ogen van de gelovigen je eigen genezing in de weg. Dat oordeel is zeer onaangenaam."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden