Wie bepaalt de norm?

(Trouw) Beeld
(Trouw)

Markt, media en gezondheidszorg bepalen hoe we naar elkaar en onszelf moeten kijken. Negentig kunstenaars reageren nu op de vraag wat eigenlijk normaal is.

Dat pilletje per dag valt niet op. Maar bij elkaar opgeteld slik je per jaar toch wel zo’n 365 pillen, in tien jaar 3650, in vijftig jaar 18.250. In de Amsterdamse Beurs van Berlage word je op de tentoonstelling ’Niet normaal – Difference on Display’ indringend geconfronteerd met die alledaagse gewoonte.

De vrouw die dagelijks haar anti-conceptiepil tot zich neemt, en af en toe een aspirientje bij een beetje hoofdpijn, de man die zijn cholesterolgehalte op peil probeert te houden met zijn statine-tabletten na een waarschuwing van de huisarts. En al die andere tabletten die dagelijks ingenomen worden: tegen de slapeloosheid, tegen de drukte (ADHD), tegen de stress, tegen de oprispingen in de maag, voor een betere seksbeleving en wat dies meer zij. Je schrikt ervan als je ziet en beseft hoeveel man en vrouw een leven lang naar binnenwerken om hart en hoofd en andere lichaamsfuncties te helpen bij een beter en ’normaler’ functioneren.

De installatie ’Wieg tot graf’ van het Britse kunstenaarscollectief Pharmacopoeia is speciaal voor de expositie in de Beurs gemaakt en geeft het medicijngebruik weer van de gemiddelde Nederlandse man en vrouw. Alle pillen op een rij, geflankeerd door foto’s uit het dagelijks leven. Op latere leeftijd nemen de klachten en daarmee de hoeveelheid pillen toe. Angstaanjagend te zien hoe wij ons lichaam aan de gezondheidsnormen willen laten voldoen om maar ’normaal’, volgens de verwachtingen van het westelijke gezondheidssysteem, te functioneren.

Het is een van de ongeveer 200 objecten van zo’n 90 kunstenaars op de kunstmanifestatie, waarop internationale kunstenaars reageren op de vraag: wat is normaal en wie bepaalt dat? Alles in de samenleving is er op gericht om aan de normen te voldoen, alles staat in het teken van de uniformiteit, menen de organisatoren van de expositie. Markt en media bepalen hoe we naar elkaar en onszelf moeten kijken. De perfectie is de norm. Alle rimpeltjes in de samenleving moeten gladgestreken worden.

De manifestatie is een verkenning, een onderzoek naar het normaliteitsbegrip in Nederland. Er zijn schilderijen, sculpturen en installaties te zien van Marlene Dumas, Viktor & Rolf, Aernout Mik, Thomas Hirschhorn en vele anderen.

De tentoonstelling dwingt de bezoekers zich af te vragen wat nu eigenlijk normaal is. Dagelijks hoor je zeggen ’doe maar normaal, dan doe je gek genoeg’. Het woord normaal is bijna een stopwoord in gewone huis- tuin- en keukenconversaties. Maar na een wandeling langs de soms humoristische objecten, met geliefden, familie of vrienden, kan het niet anders dan dat dit dagelijks gebruikte woord ter discussie komt: Wat is nu helemaal normaal?

De jaren zeventig, waarin het begrip normaal heel duidelijk aan de kaak werd gesteld, komen weer eventjes terug in de Amsterdamse Beurs. ’Ooit een normaal mens ontmoet? En hoe beviel het?’ was destijds zo’n staande uitdrukking. Maar nieuwe normen zijn erbij gekomen. Aanpassen aan het schoonheidsideaal, aanpassen aan de werkomstandigheden, de normen zijn aangehaald, de laatste dertig, veertig jaar. Een scheef gebit, vooruitstekende tanden, te flappende oren, scheelheid, storende rimpels, ze worden nauwelijks meer toegestaan. Het is niet voor niks dat jonge Gooise meisjes zo op elkaar lijken. Hetzelfde haar, de gebitten door de orthodontist verzorgd, dezelfde kledingnormen.

De absolute norm in Nederland is zo’n beetje Marijke Helwegen, de dame die alles aan haar eigen lichaam volgens de heersende normen heeft veranderd: benen, billen, borsten enzovoort. Haar plastische chirurg heeft haar geholpen waar het maar mogelijk was en ze is er als het ware leeftijdsloos door geworden. Maar tegelijkertijd voldoet zij zo perfect aan de normen dat ze daarmee een wandelend kunstwerk is geworden, de maakbare mens in hoogst eigen persoon. Het zijn gedachten die bij je opkomen als je op de tentoonstelling rondloopt en de filmpjes over Amerikaanse dames die zich hebben laten ’bijwerken’ aanschouwt.

De tentoonstelling ’Niet Normaal’ geeft geen antwoord op de gestelde vragen over onze normen. De toeschouwer wordt langs de objecten geleid die in drie ruimtes langs golvende muren zijn geplaatst. We lopen langs de modepoppen met hun gezwellen van Thomas Hirschhorn, langs het verminkte lichaam van Berlinde De Bruyckere, langs de lederen fetisjmummy van Birgit Dieker, langs de portrettenserie van Marlene Dumas, langs de geleerde Stephen Hawking die in het beeld van Dinos & Jake Chapman bijna met zijn rolstoel van een rots afvalt, langs de vele videowerken en langs het marmeren naakt van Marc Quinn. Het affiche daarvan heeft veel opschudding veroorzaakt. De Nederlandse Spoorwegen weigerden het op te hangen op de stations omdat het aanstoot zou geven.

’Niet normaal’ was de reactie van de organisatoren van ’Niet Normaal’. Maar ze zullen in hun hart blij zijn met de publiciteit die het heeft opgeleverd. Het zal allemaal meer publiek trekken naar de manifestatie in de Beurs, die wellicht wat rommelig is ingericht maar in ieder geval wel de bezoeker met de vraag ’Wie is normaal en wie bepaalt dat’ de straat op stuurt. En dat is mooi meegenomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden