Wie behoedt ons voor televisiemonopolie RTL?

De auteur is voorzitter van de sectie Media van de Raad van Kerken in Nederland en van de Kring voor Journalistiek en Levensbeschouwing. Hij schreef deze bijdrage op persoonlijke titel.

Dit monopolie wordt bedreigd. De Zweeds-Britse onderneming SBS - met stations in Zweden, Noorwegen en Denemarken - heeft vergevorderde plannen om commerciële televisie in Nederland en Vlaanderen te gaan brengen. En Veronica 'overweegt' nu nog luider dan in het verleden binnenkort 'commercieel te gaan'. Een jaar geleden was de start van RTL5 ook al voornamelijk bedoeld om dreigende concurrentie af te schrikken. Dit station heeft blijkbaar onvoldoende soelaas geboden: SBS en Veronica lijken zich er niet door te laten afschrikken.

Om economische redenen houden Nederlandse - en Europese - politici niet van monopolies en kartels. Zelfs op terreinen waar goede redenen bestaan voor monopolies en sturing vanuit de overheid (zoals de telecommunicatie en het openbaar vervoer), moet concurrentie een kans krijgen. De economische bezwaren die daar aangevoerd worden tegen de bestaande monopolies, gelden mutatis mutandis ook voor commerciële televisie. Maar daar is meer aan de hand.

Cas Goossens, de hoogste functionaris van de Vlaamse publieke omroep BRTN, schreef onlangs in het Belgische dagblad De Standaard: “De audiovisuele media - en vooral de televisie - oefenen momenteel een bijzonder grote, zo niet de grootste invloed op het maatschappelijk gebeuren uit. (...) Wat niet op televisie komt, bestaat nauwelijks nog.” Vanwege dit belang hebben overheden overal in Europa de televisie in het verleden zodanig wettelijk geregeld dat deze een afspiegeling bood van de nationale samenlevingen.

Helaas hebben overheden het in het verleden ook nuttig gevonden - of niet willen verhinderen - dat er commerciële televisie-omroepen toegelaten werden. Het enige doel van deze omroepen is de profijtelijke verkoop van pakketten kijkers aan adverteerders. Aan de gezondheid van de samenleving hebben commerciële omroepen geen boodschap; integendeel, het liefst concurreren ze de publieke omroepen dood die dat oogmerk wel hebben.

Berlusconi

Commerciële omroepen zijn een feit. De vraag is slechts of een blijvend monopolie (van RTL) wenselijk en toelaatbaar is. Het monopolie is en wordt natuurlijk nergens vastgelegd. Politici kunnen dus altijd stellen dat het iedere ondernemer vrij staat zich op de markt van de commerciële omroep te begeven. Alleen: RTL probeert nu met z'n derde net een zodanige positie te krijgen dat niemand dat meer zal doen.

De economische bezwaren tegen monopolist RTL zijn legio. Maar bij televisie is meer aan de hand. Italië laat ons zien wat er kan gebeuren. Daar heeft de bouwondernemer Silvio Berlusconi vanaf het einde van de jaren zeventig een televisie-imperium opgebouwd met drie nationale tv-netten, die praktisch een monopolie op het gebied van commerciële tv hebben. Hij is hierin geslaagd doordat hij handig tussen de mazen van de wet doorzwom en gebruik maakte van politici die later als corrupt zijn ontmaskerd.

Berlusconi heeft vervolgens zijn televisienetten volledig ingezet om politieke macht te veroveren. Dat is gelukt. Maar hij is niet tevreden met een minister-presidentschap dat door dik en dun gesteund wordt door de helft van de televisiezenders in Italië. De andere helft moet er ook bij. Dus heeft hij onlangs zowel het bestuur als de directie van de publieke omroep RAI aan de kant gezet en vervangen door handlangers.

De RAI had vroeger een constructie waardoor de hoofdstromingen in de Italiaanse samenleving behoorlijk aan hun trekken kwamen. Dat is afgelopen: de drie televisiestations van de RAI (en de radio) juichen nu even hard voor Berlusconi als de commerciële stations. En wie niet tot het kamp van Berlusconi hoort, komt er niet aan te pas.

Berlusconi moge geen fascist zijn (hij werkt in zijn kabinet wel met neo-fascisten samen), zijn werkwijze en de huidige situatie moet oudere Italianen sterk doen denken aan die van en onder dictator Mussolini eerder in deze eeuw.

Het is onbegrijpelijk dat dit kan gebeuren in een land dat deel uitmaakt van de Europese Unie. De bewering dat zoiets in Nederland ondenkbaar is, stelt me weinig gerust: dat zou elke Italiaan drie jaar geleden ook van zijn eigen land gedacht hebben.

Eerstgeroepenen

Uiteraard zijn de politici de eerstgeroepenen om het gevaar te keren. Maar het is de vraag of zij de moed hebben in te grijpen. In het verleden hebben groeperingen wie onze democratie ter harte gaat - onder andere de landelijke journalistenbond NVJ - met kracht van argumenten gepleit voor een 'persfusieregeling', om te grote machtsconcentratie op het gebied van de gedrukte pers tegen te gaan. Politici hebben echter hun vingers daaraan nooit willen branden, mede uit vrees de wind van voren te krijgen in de bladen van de uitgeefgiganten.

Staatssecretaris Aad Nuis zou het voortouw moeten nemen. Maar het omroepbeleid van zijn partij, D66, is in het verleden vooral gedomineerd door afkeer van de omroepverenigingen; niet door zorg voor een gevarieerd aanbod waarin de verschillende bevolkingsgroepen zich kunnen herkennen.

Blijven de kabelexploitanten. RTL is niet in staat de Nederlandse huiskamers te bereiken tenzij kabelbedrijven bereid zijn de programma's door te geven. In het verleden deden zij dit maar al te graag, zelfs toen RTL slechts een schamel bedragje wilde betalen voor het aan huis bezorgen van zijn zeer winstgevende produkt.

Een monopolist kan kabelexploitanten financieel onder druk zetten. RTL heeft daarin al ervaring. Niet alleen betaalt dit bedrijf veel te weinig voor het afleveren van zijn programma's; het heeft zelfs al geprobeerd een vergoeding te krijgen voor het recht zijn prachtprogramma's te mogen verspreiden. Misschien vraagt RTL straks ook geld aan de PTT voor het voorrecht zijn aangekondigde televisieblad bij de abonnees te mogen bezorgen . . .

Kabelexploitanten hebben geen boodschap aan de geestelijke gezondheid van onze samenleving. Maar zij hebben er wel een economisch belang bij dat het RTL-monopolie niet versterkt, maar liefst doorbroken wordt.

Het is dus wenselijk dat de kabelexploitanten zo spoedig mogelijk aan RTL duidelijk maken niet van plan te zijn plaats op de kabel in te ruimen voor het aangekondigde derde kanaal van RTL. Twee RTL-stations is al meer dan genoeg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden