'Wetenschap moet tegenspraak organiseren'

Welke onderzoeken van de Tilburgse sociaal-psycholoog Diederik Stapel berusten op gefingeerde cijfers en hoe kon hij zo lang zijn gang gaan? Daarover rapporteert maandag een commissie van de Universiteit van Tilburg. Vijftien jaar geleden leidde de Groningse psycholoog Willem Hofstee een onderzoek naar een andere opzienbarende zaak, het mogelijke plagiaat van de Leidse hoogleraar psychologie René Diekstra. "Uiterst ondankbaar werk, maar iemand moet het doen", noemt hij het. "Die zaak heeft de wetenschap uiteindelijk weinig schade berokkend, het leek toch vooral een incident."

Of dat nu ook zo zal zijn, weet Hofstee nog niet zo zeker. "Overschrijven mag natuurlijk niet, maar als dit klopt, gaat het om bedrog met de cijfers. Dat zou schadelijker kunnen zijn."

Op de vraag waarom Stapel mogelijk fraudeerde, kan Hofstee geen antwoord geven. "Ik was zeer verbaasd toen ik ervan hoorde, net als veel anderen. Ik maakte hem kort mee in Groningen en had een prima indruk van hem." Over het veelgehoorde argument dat de toegenomen publicatiedruk in de wetenschap dit soort dingen in de hand werkt, zegt Hofstee, van 1969 tot 2000 hoogleraar in Groningen: "Ik geloof er geen snars van. Het is altijd al zo geweest dat je als wetenschapper moest publiceren. Het is nu wat geformaliseerder, met citatie-lijsten." De roep om meer controle in de wetenschap heeft al geklonken. "Natuurlijk is het goed om daar naar te kijken, maar je moet er niet alles van verwachten. Wie echt de boel wil bedonderen, kan dat zo ingenieus doen dat zelfs collega's het niet zien. Je hoort het pleidooi dat je als onderzoeker dan maar je ruwe data aan iedereen ter beschikking moet stellen, maar dat levert wel een probleem op. Voor je het weet doet de een het werk en gaat de ander met de eer strijken."

Hofstee verwacht meer van wat hij het 'weddenschapsmodel' in de wetenschap noemt. "Betrek mogelijke tegenstanders bij je onderzoeksopzet. Wil je bewijzen dat vleeseten leidt tot agressiviteit, leg je opzet dan voor aan vleeseters", zegt hij, verwijzend naar een van de recente onderzoeken van Stapel, mogelijk ook gebaseerd op verkeerde cijfers. Dat onderzoek geeft nog een ander manco aan, zegt Hofstee. "Wetenschappers kunnen de neiging hebben om aan een relatief klein onderzoek in het laboratorium, grote conclusies te verbinden die wel spannende verhalen opleveren, maar de lading niet helemaal dekken. In het onderzoek naar vleeseters ging het om een proef waarbij men moest denken aan vlees, in plaats van het te eten. Maar ook dat probleem zag je vroeger al." Onderzoeken naar fraude, die inschatten dat tussen de 0,1 en 1 procent van de wetenschappers fraudeert, lijken Hofstee plausibel. "Er zal altijd een markt blijven voor spannende verhalen."

Onderzoek als loterij
De Universiteit van Tilburg koos Pim Levelt, voormalig voorzitter van wetenschapsorganisatie KNAW, als voorzitter van de commissie die maandag haar rapport presenteert over de zaak-Stapel.

De sociaal-psycholoog werd in september op non-actief gezet in Tilburg nadat jongere collega's rector Philip Eijlander hadden ingelicht, waarop Stapel volgens de rector fraude toegaf. Tegelijk met het rapport-Levelt worden ook de resultaten bekend van de commissies die onderzoek deden in opdracht van twee andere voormalige werkgevers van Stapel: de Amsterdamse UvA en de Rijksuniversiteit Groningen.

Stapel mag de resultaten dit weekeinde inkijken en eventuele onjuistheden corrigeren.

Rapport-Levelt
Hoe verzin je cijfers? Dat kan veel ingenieuzer dan her en der een getal veranderen, zeker voor wie heeft doorgeleerd in de statistiek. Het gebruik van fictieve data is in sommige gevallen juist geaccepteerd, zegt emeritus hoogleraar Hofstee. Hij verwijst naar de 'Monte Carlo modelling'. Een onderzoeker die onzeker is over de juistheid van zijn eigen verklaringsmodel, kan met fictieve data langs deze weg de computer laten uitrekenen welke richting hij dan wel moet inslaan. "Een geaccepteerde methode, maar men moet uiteraard die fictieve data niet later presenteren als echte gegevens." De naamgevers van deze werkwijze zagen ook de risico's, de werkwijze is niet voor niets vernoemd naar het beroemde casino.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden