Wetenschap en het fetisjisme der feiten

Wat heeft de wijsgerige bibliotheek ons deze eeuw geboden? Een terugblik op de hoofdwerken van de filosofie. Deel 8: 1923, Geschichte und Klassenbewusstsein - György Lukács

Het leven en werk van de Hongaarse filosoof György Lukács (1885 - 1971) weerspiegelt de tragische geschiedenis van het Oost-Europese communisme. Deze knapste aller marxistische filosofen studeerde in Duitsland, onder meer bij Georg Simmel en Max Weber. In 1918 sloot hij zich aan bij de Hongaarse Communistische Partij en maakte deel uit van de kortstondige radenrepubliek onder Béla Kun in 1919. Na de val van Kun vluchtte hij naar Wenen. Daar publiceerde hij in 1923 het geruchtmakende Geschichte und Klassenbewusstsein. Na de oorlog werd hij parlementslid en hoogleraar esthetica en cultuurfilosofie in Hongarije. In 1956 nam hij deel aan de Hongaarse opstand. Na het neerslaan ervan wordt hij gedeporteerd naar Roemenië. Vanaf 1957 tot zijn dood woont hij weer in Hongarije maar kan daar geen rol van betekenis meer spelen.

Koenraad Geldof is docent Franse letterkunde en literaire theorie aan de KU van Leuven. In zijn essay over Lukacs' boek laat Geldof zien hoe moeilijk diens positie binnen het communisme van die tijd was en hij typeert het als “een mijlpaal in de geschiedenis van het marxisme”. Na de verschijning ervan brandmerkte de communistische orthodoxie de schrijver echter als “een burgerlijke idealist die het wezen van het 'ware' marxisme volledig miskent”.

Maar tal van filosofische grootheden zijn er schatplichtig aan, onder wie Mannheim, Benjamin en Habermas. Lukács noemde het boek een jeugdzonde. Of dit waarachtig was of werd afgedwongen door de ijzeren partijdiscipline, is nooit duidelijk geworden. Decennialang was Lukács tegen heruitgave. Als het daarvan eind jaren zestig toch komt “voorziet Lukács de publicatie van een lijvig en bij tijden onheus en tendentieus voorwoord”, aldus Geldof.

In Lukács' werk staat het probleem van de vervreemding centraal. Geldof: “Vervreemding is het gevolg van de scheiding tussen subject en object, tussen de wereld waarin mensen leven en de cultuur die hen omringt. Lukács constateert dat die kloof in de loop van de geschiedenis steeds groter wordt.” Dat geldt nog steeds, vindt Geldof: “Door de elektronische ontwikkeling hebben we objectief veel meer informatie, maar subjectief ervaren we dat we met die overvloed niet overweg kunnen.”

“Volgens Lukács is de vervreemding historisch ontstaan en kan ze dus ook weer ophouden te bestaan. Daarvoor is het nodig de oorzaak ervan weg te nemen. En die oorzaak is de moderne, kapitalistische warenproductie zoals die door Marx was geanalyseerd. Marx liet zien dat de economie alleen maar denkt in goederen en de distributie daarvan en niet geïnteresseerd is in de manier waarop die goederen zijn ontstaan. Aan een Nike-schoen in de winkel zie je niet dat hij is gemaakt is door straatarme Indiase kinderen. Door de ontstaansgeschiedenis van koopwaar te negeren, werkt de klassieke economie de vervreemding - Lukács spreekt van 'verdinglijking' - in de hand.”

“Lukács wijkt af van Marx door de 'verdinglijking' toe te passen op het hele menselijke bewustzijn. Op steeds meer gebieden van het leven worden kwalitatieve elementen uitgesloten door het rationele streven naar optimale beheersbaarheid. Lukács ziet dit verschijnsel in het economische streven naar steeds meer efficiëntie en specialisering en in een toenemende bureaucratisering. In de wetenschap is het zichtbaar als de chaotische verzameling van onsamenhangende feiten.”

Verwerpt Lukács de wetenschap?

“Hij verwerpt de wetenschappelijke pretentie van objectiviteit en het fetisjisme van 'feiten'. Door het kennende subject strikt te scheiden van de objectief te kennen werkelijkheid, wordt dat subject geïsoleerd en die werkelijkheid gefragmenteerd in losse feiten. Lukács wil feiten zien in hun sociale en historische samenhang, terwijl het subject zich ervan bewust moet zijn dat hij deel uitmaakt van een groter geheel: zijn klasse.

Lukács schetst twee vormen van klassenbewustzijn: het burgerlijke en het proletarische. Het burgerlijke manifesteert zich op zijn sterkst in het Duitse idealisme dat volgens Lukács op het punt stond de schijn van de 'verdinglijking' te doorgronden. Zo besefte Kant dat de wereld der dingen niet autonoom is, maar het resultaat van het samenspel tussen kennend subject en werkelijkheid. Maar het idealisme stuitte op de grens van zijn burgerlijke klassenbewustzijn en kon niet toegeven dat de burgerlijke wereld conflictueus, dat de ene klasse de andere uitbuit en dat zijn filosofie de belangen van de burgerlijke klasse dient.

Lukács denkt dat alleen het proletarisch klassenbewustzijn het vervreemdingsprobleem kan oplossen en de totaliteit van mens en wereld kan vatten. Daar vloeit uit het kritische weten als vanzelf een revolutionair handelen voort. Dan vallen subjectiviteit en objectiviteit harmonisch samen. Dat is het echte einde van de geschiedenis.''

Hoe denkt u zelf over dit boek?

“Het is een ambivalent, bijna schizofreen boek, een cocktail van de rationaliseringsthese van Weber en de revolutietheorie van Marx. Lukács balanceert steeds op de grens van helderheid en idealistische blindheid. Als rationalisering een structurele tendens is in de moderne wereld - en dat vindt Lukács - dan is een proletarische revolutie erg onwaarschijnlijk. Daarvoor is immers nodig dat de arbeider inzicht krijgt in zijn eigen situatie. Maar doordat de 'verdinglijking' zichzelf oneindig versterkt is de kans op ontsnapping nihil. Om zich hieruit te redden, construeert Lukács de fictie van het proletarisch klassenbewustzijn dat de revolutie zal brengen. Die vloeit helemaal niet logisch voort uit de analyse, maar is een 'wonder', een sprong uit de vervreemding, gebaseerd op een geloof.”

Is dit boek dan nog wel van belang?

“Het is nog steeds een bijzonder belangrijk boek, een sleuteltekst in de sociaal-politieke filosofie. Het vormt een brug tussen de theorieën van Weber en Simmel enerzijds en de Frankfurter Schule anderzijds. En denkers als Habermas en Taylor hebben aan Lukacs' diepgaande analyse van de moderniteit niets wezenlijks toegevoegd.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden