Interview

'Wetenschap bij het ministerie is niet anders dan die aan een universiteit'

Het ministerie van justitie en veiligheid in Den Haag, waar ook het recent in opspraak geraakte onderzoeksinstituut WODC gevestigd is.Beeld Phil Nijhuis

Het kennisinstituut van het ministerie van justitie, het WODC, is in opspraak geraakt omdat ambtenaren van het departement er bijstellingen van onderzoeksconclusies konden afdwingen. Gerard van der Steenhoven, voorzitter van de vereniging van Rijkskennisinstellingen en directeur van het KNMI, is geschrokken van het nieuws.

Waarom geschrokken?

“Ik ken de details van deze zaak niet, maar als zoiets gebeurt is dat vervelend voor iedereen. De hele wetenschappelijke wereld wordt geraakt door een schending van integriteit, of de affaire zich nu voordoet bij een universiteit of een Rijkskennisinstelling. Het voor iedereen belangrijk dat wordt uitgezocht wat er bij het WODC is gebeurd, of dit een incident is geweest of dat er regels moeten worden aangescherpt.”

Er zullen toch verschillen zijn tussen een onafhankelijke universiteit en een Rijkskennisinstelling die is gelieerd aan een departement en dus aan de politiek?

“Ik ken beide werelden. Ik ben lang decaan geweest van de bètafaculteit van de Universiteit Twente voor ik naar het KNMI ging. En ja, er zijn verschillen; in de missie, in de aansturing van het onderzoek, en in de financiering. Bij een Rijkskennisinstelling draait het ministerie aan de geldkraan. Dat heeft invloed. Maar vergis je niet: een instituut als het KNMI haalt een groot deel van zijn onderzoeksbudget uit Europese programma’s, en moet dus aan dezelfde regels voldoen als iedere andere kennisinstelling. Een onderzoeker van een Rijkskennisinstelling bedrijft dezelfde wetenschap als een onderzoeker aan een universiteit.”

Dat verschil in missie dan: de universiteiten zijn er om kennis te ontwikkelen, en de Rijksinstituten voor het onderbouwen van beleid dat politici willen. Dat is de indruk die mensen hebben.

“Daar zet ik mijn handtekening niet onder. De missie van universiteiten is wetenschappelijk toponderzoek doen en heel goede mensen opleiden. De missie van een Rijkskennisinstelling is kennis genereren ten dienste van de samenleving. Die samenleving is cruciaal. Het KNMI, bijvoorbeeld, levert informatie over het weer, informatie die voor mensen in extreme gevallen het verschil kan betekenen tussen leven en dood. Dat maatschappelijke belang moeten wij dienen.”

Tekst loopt door onder de afbeelding

Gerard van der Steenhoven is directeur van het KNMI en voorzitter van de vereniging van Rijkskennisinstellingen.Beeld RV

Maar de Rijkskennisinstellingen hebben niet de gedragscode overgenomen, die is opgesteld onder de hoede van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschap (KNAW).

“Alle Rijkskennisinstituten hebben regelingen getroffen voor het bewaken van wetenschappelijke kwaliteit en integriteit, soms zelfs via de wet. En omdat we onderdelen zijn van de overheid, hebben ook alle instituten procedures voor klokkenluiders, vertrouwenspersonen et cetera.”

Zou het niet verstandig zijn alsnog die gedragscode over te nemen?

“De KNAW kijkt nu naar een aanscherping van de gedragscode. Als die nieuwe code er is, zullen we die zeker bespreken in het overleg van de Rijkskennisinstituten. Punt is dat een gedragscode maatwerk moet zijn. Voor natuurkundig onderzoek heb je andere regels nodig dan voor medische experimenten. Mijn KNMI voorspelt het weer, maar opereert geen patiënten. Met een algemene gedragscode ben je er niet, maar we gaan daar binnenkort wel naar kijken. Verscheidene Rijkskennisinstellingen zijn al wel, net als de universiteiten, deelnemer en financier in het Landelijk Orgaan Wetenschappelijke Integriteit van de KNAW.”

Wat doen de Rijkskennisinstituten?

Weervoorspeller KNMI, cijferleverancier CBS, en gezondheidsbewaker RIVM zijn de bekendste onder de Rijkskennisinstituten. Maar er zijn er nog veel meer, waaronder minder bekende, zoals het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM) van het ministerie van infrastructuur, en het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van het ministerie van justitie.

Deze kennisinstituten zijn opgezet om departementen snel van kennis te voorzien die beleidsmakers nodig hebben. Ze hebben in juridische zin een zelfstandigheid vergelijkbaar met een uitvoerend agentschap van de overheid.

Lees ook: 

Beïnvloeding zoals bij het WODC ligt voor onderzoekers al gauw op de loer 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden