’Wetenschap bedrijven is topsport’

Piet Borst: 'De feiten zijn er en het is aan ons om die boven water te krijgen.' (FOTO MAARTJE GEELS)

Kankeronderzoeker Piet Borst is wetenschapper in hart en nieren. „Ik heb nog meegemaakt dat er serieus werd gezegd: sombere gedachten geven kanker.”

Een beetje wetenschap bedrijven, dat kan niet. „Je moet er vol voor gaan”, zegt Piet Borst. „Het is net topsport. Alleen als je je er volledig op stort, kun je ergens komen. Mijn belangrijkste ontdekkingen heb ik gedaan als iedereen naar huis was en ik nog een extra proef deed of toch nog dat ene artikel las.”

En dus werkt de biochemicus, inmiddels 75, nog steeds fulltime. Als staflid van het Nederlands Kanker Instituut (NKI), waarvan hij tot 1999 directeur was, begeleidt hij postdocs en promovendi bij hun onderzoek. „Dat is het mooie van dit instituut. Je mag na je pensioen blijven werken, onbetaald weliswaar en je moet wel presteren. Mijn opvolger kijkt ieder jaar of dat het geval is en dan mag ik doorgaan. Zo nee, even goede vrienden, maar dan is het afgelopen”, zegt hij in zijn weinig luxueuze kamer in een van de noodgebouwen van het NKI.

Eigenlijk zou hij dokter worden, in de voetsporen van zijn vader die hoogleraar interne geneeskunde was aan de Universiteit van Amsterdam, zo schrijft hij in de inleiding van het vandaag verschenen ’Gezonde Twijfel’, een bundeling van zijn columns in NRC Handelsblad. „Op dat spoor ben ik lang gebleven. Ik heb de geneeskundestudie afgemaakt en zelfs een opleidingsplaats bemachtigd om endocrinoloog te worden. Door een opeenstapeling van toevalligheden kwam ik in het lab terecht. Dat paste mij zo goed, dat ik biochemicus ben geworden.”

Wat is er zo leuk aan wetenschap?

„Dat degene die gelijk heeft het uiteindelijk ook krijgt. Want die werkelijkheid is er. Wij zijn als het ware archeologen. We graven die werkelijkheid uit van onder het zand. Die piramide ligt daar en als we die uitgegraven hebben dan is ’ie zoals ’ie is. De feiten zijn er en het is aan ons om die boven water te krijgen. Je kunt een tijdje over de interpretatie twisten, maar op een geven moment weet je: zo is het. Dan kan meneer Duesberg (Amerikaans viroloog, red.) wel zeggen dat aids niet door hiv wordt veroorzaakt, maar ja, de volgende generatie heeft daar geen boodschap meer aan. Er zijn harde feiten, dus je krijgt gelijk, niet omdat je hard schreeuwt, maar omdat je gelijk hebt.”

Als je vijftig jaar terugkijkt, schrijft u in uw boek, is het moeilijk voorstelbaar dat we geloofden in de theorieën die toen rond kanker gangbaar waren. Zeggen we over vijftig jaar niet precies hetzelfde?

„Je kunt de wetenschap vergelijken met een muur die systematisch wordt opgebouwd. In die muur zitten grote stenen, bijdragen van gigantische denkers, maar ook een hoop kleine. Dat is het mooie: ook een middelmatig onderzoeker bouwt aan die muur. De fundamenten zijn inmiddels behoorlijk stevig. De bovenkant is nog rafelig. Vijftig jaar geleden hadden we eigenlijk nog vooral een rafelrand. Ik heb heel erg geboft dat ik de laatste vijftig jaar in het lab heb gezeten en die gigantische stroom nieuwe gegevens heb kunnen zien. Bijna alle problemen waaraan ik heb gewerkt, zijn opgelost. Het is bijna niet te beschrijven hoe opwindend dat is. Als postdoc in de VS heb ik geprobeerd te achterhalen hoe een bepaald bacterieel virus zich vermenigvuldigde. Maar er bleef een aspect dat we niet begrepen. Twintig jaar later sla ik een tijdschrift open: opgelost! Ik had het natuurlijk graag zelf willen ontdekken, maar dat iemand anders het heeft gedaan blijft toch ook prachtig.”

Betekent dit dat er in de kennis over kanker alleen nog wat details ingevuld moeten worden? Dat er geen grote ontdekkingen meer zullen worden gedaan?

„De meeste mensen van mijn leeftijd zullen zeggen: we weten praktisch alles al. Maar ik heb zo vaak gezien dat ik er ontzettend naast zat, dat mijn antwoord is: integendeel. In 1970, toen ik hoogleraar was, zeiden mijn collega’s en ik: de menselijke genen, die kunnen we nooit allemaal kennen. Dat menselijk genoom is te complex. Twee jaar later komt er de recombinant-DNA-techniek, een techniek waarmee je de functie van menselijke genen eenvoudig kunt bestuderen in een bacterie. De wereld veranderde van de ene op de andere dag. Dat is wonderlijk, doorbraken die zo dichtbij zijn en die je niet ziet aankomen. Ik denk daarom dat er nog grote ontdekkingen zullen worden gedaan die we nu niet kunnen voorzien. Al weten we natuurlijk al wel vrij veel. Bij kanker hadden we vijftig jaar geleden echt geen flauw idee waar het om draaide. In de kliniek werd er tegen patiënten ook niet over kanker gesproken. Er werd alleen maar gezegd: u heeft iets vervelends. Ik heb nog meegemaakt dat er serieus werd gezegd: sombere gedachten geven kanker.”

We weten nu bijvoorbeeld dat baarmoederhalskanker door een virus wordt veroorzaakt. Maar van het ontwikkelde vaccin moeten veel mensen niks hebben. Hoe verklaart u die weerstand?

„Mijn grootvader was huisarts in de Betuwe. Die zei gewoon tegen een boer: dit heb je en dit moet je slikken, en dat gebeurde dan. Maar mensen slikken niet meer alles voor zoete koek. Dat is op zich positief. Helaas heeft die toegenomen mondigheid ook een schaduwkant. Mensen weten niet goed hoe serieuze kennis wordt vergaard, hoe je erachter komt dat iets waar is. Het ontbreekt ze daardoor aan kritische zin. Het lastige is ook dat de moderne wetenschap ontzettend complex is. Dat wekt een zekere ergernis, en die kan ik goed invoelen. Als ik mijn fysische vrienden over de snaartheorie en het heelal hoor spreken, denk ik: jeetje, moet dat nou echt zo ingewikkeld? Maar ze doen dat niet om mij erbuiten te houden. Het ís gewoon ingewikkeld. En dat geldt ook voor de biologie.”

Wordt de weerstand, zoals bij het vaccin tegen Mexicaanse griep, ook niet gevoed door het feit dat wetenschappers steeds vaker commerciële belangen hebben?

„De wetenschap heeft het vertrouwen inderdaad ten dele verloren. Als we dat willen terugwinnen, zullen we een nog sterkere scheiding moeten maken tussen mensen met en zonder belangen. Alleen die laatsten horen in adviescommissies. Ik heb het volste vertrouwen in viroloog Osterhaus, maar we zitten hier met een groot beeldvormingsprobleem. Het lastige is dat we in Nederland onderzoekers in een spagaat hebben gedwongen. Enerzijds moeten ze de heilige, zuivere wetenschap vertegenwoordigen. Anderzijds zeggen we: ’Kom, de markt op! Wat zit je daar in je ivoren toren? Kom eruit, ga die kennis te gelde maken!’ Dat laatste is legitiem, maar de balans is zoek. Niet iedere wetenschapper moet worden gedwongen om zijn eigen bedrijfje te beginnen omdat hij anders verhongert. Het zou al een hoop schelen als we de aardgasbaten zouden gebruiken voor serieus onderzoek, in plaats van ze te laten verdelen door Maria van der Hoeven (demissionair minister van economische zaken, red.).”

Als u over die aardgasbaten mocht beschikken, wat zouden we daar dan mee opschieten?

„Ik zou sterk inzetten op ’personalized medicine’: geneesmiddelen die op de individuele patiënt zijn toegesneden. De techniek is al zover dat we precies kunnen bepalen op welke punten de borstkanker van mevrouw Smit genetisch afwijkt van die van mevrouw Jansen. Uit een tumor lekt namelijk altijd wat DNA weg, en dat kunnen we heel precies meten in het bloed met een geavanceerde machine. Een DNA-vreter noem ik dat. Met zo’n machine kun je ook direct volgen of de behandeling aanslaat en of er ergens nog een restje tumor zit. Heel interessant, maar in het NKI kunnen we zulke dure apparaten nauwelijks meer betalen. Onze subsidie is al tien jaar gelijk gebleven, zonder enige inflatiecorrectie. Willen wij als rijk land met een hoog ontwikkelingsniveau het fantastische niveau van ons biomedisch onderzoek handhaven, dan moeten we er geld in stoppen. Ik verwacht ontzettend veel van deze nieuwe ontwikkeling. Er zijn vele redenen waarom ik nog langer wil blijven leven, en dit is er een van.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden