Wet kan homohaat in townships niet uitbannen

Zuid-Afrika is sinds december het eerste land op het continent waar homo’s kunnen trouwen. De wetten zijn er mooi, maar de praktijk voor lesbische vrouwen in de townships is keihard.

Een vrouw - de ogen opgezwollen, haar volle lippen gescheurd, hoofd en hand in het verband. Op de grond ligt haar besmeurde spijkerbroek. Onlangs exposeerde Zanele Muholi deze foto’s van lesbische slachtoffers van hatecrime in een Amsterdamse galerie. Met viltstift had de kunstenares uit Johannesburg er kreten op de muur bij geschreven: ’Er is geen vrijheid’, ’Er is zoveel homofobie’, ’Democratie voor wie?’

Een relevante vraag, temidden van de euforie over de nieuwste wet die Zuid-Afrika zojuist heeft aangenomen. In 1996 trad daar een Grondwet in werking die discriminatie op grond van ras, gender, geslacht, seksuele voorkeur en handicap verbiedt. Sindsdien vonnissen rechters volgens het gelijkheidsprincipe. Zo is ook de mogelijkheid tot het sluiten van een homohuwelijk tot stand gekomen: nadat acht homoparen geëist hadden net als hetero’s ook te mogen trouwen, droegen de rechters van het Constitutionele Hof, het hoogste rechtscollege in het land, in 2005 het parlement op dit binnen een jaar mogelijk te maken.

Maar met dat recht was er nog geen draagvlak. Zwarte lesbo’s ondervinden dat aan den lijve. „In februari werd een 19-jarige gestenigd in township Khayelitsha in Kaapstad. In april werd een jonge vrouw in Yeoville, Johannesburg, doodgeschoten waar haar vriendin bij was”, vertelt Muholi. „Daders blijven onbestraft, zelfs als je de politie belt terwijl iemand nog voor de deur staat.” Onlangs was de schokkende documentaire ’Rape for who I am’, over lesbisch zijn in Zuid-Afrika, te zien op het Afrikafilmfestival. Deze maakt duidelijk dat homo-zijn in de townships bestraft wordt met verkrachting en moord.

De politie neemt verkrachting niet serieus. Jaarlijks worden bijna 55.000 gevallen gerapporteerd. Slechts een minieme hoeveelheid daders wordt veroordeeld. Beleid tegen anti-lesbisch geweld is er niet.

Oud-ANC-man Albie Sachs is rechter bij het Constitutionele Hof. Hij staat bekend als voorvechter voor minderheden en als uiterst politiek correct. Maar op de vraag naar het contrast tussen de prachtige wetten en de praktijk, die voor vrouwen en homo’s gewelddadig is, ontploft hij bijna.

Vanaf de bank in zijn werkkamer, met de geborduurde kussentjes uit Swaziland met het prijskaartje er nog aan, blaast hij zijn woorden naar buiten: „Je mag niet zo generaliseren over de townships. De reacties van mensen zijn heel verschillend.” Iets redelijker klinkt de verklaring dat je liefde voor de buren niet kunt afdwingen. „Maar je kunt met wetten wel het geweld tegen minderheden beperken. Meerderheden staan sterk in het parlement, zij krijgen hun recht zo wel. Het zijn vaak de minderheden die een beroep doen op wetten”, zegt de 71-jarige rechter.

Als hij hoort hoe Zanele Muholi reageerde op reclame voor de Grondwet – „Wat heb ik eraan?” –, maakt hij duidelijk dat dat wat hem betreft te ver gaat. „Dit is een heel negatief interview. Er zijn zo veel wetten die worden gebroken. Het homohuwelijk is een heel gevoelige zaak, waarover ik als rechter niet mijn persoonlijke mening kan geven. Natuurlijk is het pijnlijk dat dat geweld er is. Maar het gebeurde eerder ook al, en het gebeurt ook in andere landen. Wij zijn een heel bijzonder land, en mensen hier werken heel hard aan menselijke waardigheid.”

Rechters zijn goed opgeleid, reageert op haar beurt Muholi. „Zij denken vaak anders dan gewone burgers. De grondwet werkt heus wel voor iemand als Edwin Cameron.” Deze blanke rechter is homo en komt er bovendien openlijk voor uit dat hij seropositef is. „Maar een lesbo uit de townships, die een aanslag overleeft en daarbij aids oploopt... De praktijk is dat zij niet eens haar anti-aidsmedicijnen kan betalen.”

Muholi vindt het niet meer dan logisch dat wanneer je in de ’regenboognatie’ Zuid-Afrika allerlei volken, klassen en rassen mengt, de zwaksten het onderspit delven. Krantenkoppen als ’Geile lesbienne verkracht oma’ en ’Homozonde leidt tot kindermoord’ helpen ook niet echt.

Tenzij de overheid een heldere, sturende rol speelt. „Maar dat gebeurt niet. De grondwet zou toch onderdeel van het lesprogramma op scholen kunnen zijn? Zodat kinderen begrijpen wat gelijkheid is. Maar het meeste geld voor seksuele voorlichting komt uit Europa en de VS.”

Zanele Muholi verzamelt beelden van zwarte lesbische vrouwen, waarbij ze ook hun verhalen optekent. Ze wil een boek maken dat ’Township voices’ moet gaan heten. Met andere vrouwen voert zij al jaren campagne voor gelijkheid. Zoals ’De Roos heeft doorns’, een actie in 2002 waarbij al op het verschil tussen theorie (de Grondwet is de Roos) en praktijk werd gewezen: „We zagen in dat er een organisatie moest komen om hatecrime te weerstaan.” Muholi werkte ook mee aan de website Behind the mask (www.mask.org.za), waar allerlei nieuwtjes over homoseksualiteit in Afrika te vinden zijn. En soms doet ze met wat vriendinnen ’straatgesprekken’ over lesbisch zijn, geen benijdenswaardige activiteit in het gewelddadige land.

„Vorig jaar werd op de Gay pride optocht een gebroken fles uit een flat naar beneden gegooid, waardoor een vrouw haar hand niet meer kan gebruiken. De politie heeft nooit iets gedaan met deze openlijke aanval. Dat is Zuid-Afrika anno 2005.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden