Westerwolde - te voet, met fiets of kano

Lieflijker dan Westerwolde wordt de provincie Groningen niet. Vele rampen troffen het gebied, maar het bleef gespaard voor de ruilverkaveling.

Als kind bekeek Jochem Abbes het met grote ogen. Zag hij de plaatselijke kruidenier in zijn tuin de aardappels rooien met twee emmers. Eentje voor de aardappels, dat was logisch. Maar wat ging er in die tweede emmer? Menselijke botten, hoorde Abbes toen hij er naar vroeg.

We staan in Jipsinghuizen, Groningen. Jipsenhoezen, zeggen de Groningers. De plek waar in hun kleine dorp een imposante plaquette hangt noemen ze Bisschopskerkhof. Hier had de kruidenier zijn groentetuin, een slordige drie eeuwen nadat driehonderd manschappen van de Bisschop van Münster er hun laatste rustplaats vonden in een massagraf. De Slag bij Jipsinghuizen op 26 september 1665 was op een bloedbad uitgedraaid.

Jochem Abbes, cultuurambtenaar van de gemeente Vlagtwedde, werd historicus en kan als geen ander vertellen over de roerige geschiedenis van zijn geboortestreek. De bisschop van Münster, Christoph Bernard van Galen, had na de verloren Eerste Münsterse Oorlog van 1665 nog niet genoeg van de strijd. In 1672 gebruikte Van Galen - in Groningen beter bekend als Bommen Berend - Westerwolde andermaal als springplank voor een aanval op de stad Groningen. Het was het jaar dat de boeken in ging als rampjaar. Want niet alleen het bisdom Münster, maar ook Keulen, Engeland en Frankrijk hadden het op ons land voorzien.

Pas sinds 1803 maakt Westerwolde deel uit van de provincie Groningen. Daarvoor was het een aparte 'heerlijkheid'. Een mooi woord voor het gebied dat lieflijker aandoet dan de ruigere buren Oldambt of Veenkoloniën. Honderden kilometers uitgestippelde routes - haast wekelijks komen er nieuwe bij - geven bezoekers de kans Westerwolde te ontdekken. Op de fiets, te voet, maar ook in een kano.

'Westerwolde, waar Nederland begon' is een van de kreten die ter promotie van het gebied zijn gelanceerd. Het slaat op de burcht Wedde, verduidelijkt Abbes. Bij het kasteeltje in alweer zo'n klein Gronings plaatsje verzamelde graaf Lodewijk in 1568 de troepen die kort daarna de Spanjaarden troffen in de slag bij Heiligerlee. "De Slag bij Heiligerlee, traditioneel het begin van de Tachtigjarige Oorlog en dus van de Republiek der Nederlanden."

Dat Westerwolde een apart hoofdstuk in de vaderlandse geschiedenis heeft geschreven komt, zegt Abbes, vooral door het Bourtanger Moor. Dit grootste moeras van Europa omsloot Westerwolde aan drie kanten, ideaal vanuit verdedigingsoogpunt, helemaal toen onder regie van vestingbouwer Willem Lodewijk schansen als Bourtange en Oudeschans werden gebouwd.

De bossen, de glooiingen, de stroompjes, haast overal zit een verhaal aan. Bij een kalme waterstroom houdt Jochem Abbes halt. We zijn in het gehuchtje Rijsdam, waar het in 1672 bijna faliekant mis ging. Het moeras was droog en de Bisschop van Münster naderde. Hij zou zo door kunnen marcheren, om Bourtange heen. Opperbevelhebber Karel Rabenhaupt werd opgetrommeld uit de grote stad Groningen. Rabenhaupt bedacht in allerijl een list. Met man en macht werd de rivier de Ruiten Aa geblokkeerd. Het opgestuwde water kwam via een nieuw kanaaltje in het Bourtanger Moor terecht. Het kanaaltje ligt nog bij Rijsdam, genoemd naar het rijshout dat werd gebruikt voor de dam in de Ruiten Aa.

De bekende Groninger historicus Johan Huizinga (1872-1945) nam vrienden en connecties graag mee naar Westerwolde. Huizinga was groot fan en noemt Westerwolde ook in zijn memoires 'Geschonden Wereld'. De bedenker van de term 'historische sensatie' beleefde die sensatie zeker in de voormalige heerlijkheid. Was elders in Nederland het landschap vaak aangetast, hier was alles nog ongerept.

Anno 2012 wil Groningen bezoekers iets van die historische sensatie laten voelen. Westerwolde draagt het predicaat Nationaal Cultuurhistorisch Landschap. De schansdorpen Oudeschans en Bourtange liggen er bij als toen. En de Burcht Wedde - nu een hotel voor kansarme kinderen - is schitterend gerestaureerd. Recent is het stroomdal van de Ruiten Aa op de schop genomen om het riviertje zijn oorspronkelijke meanderende loop terug te geven. De loop was bij ruilverkavelingen - Huizinga maakte dat hoofdstuk niet meer mee - gekanaliseerd.

In Westerwolde viel het trouwens mee met de ruilverkavelingen, gebiedt de eerlijkheid Abbes te zeggen. "Het waren relatief late verkavelingen. Die eerste van net na WO II waren snoeihard en radicaal. Weg met de oude rommel, de bulldozer erover. Toen Westerwolde aan de beurt was, ging het al behoedzamer. De oude contouren van het landschap bleven behouden."

In dat opzicht spelen de broers Ter Borg ook een hoofdrol. De twee ongetrouwde heren uit het boerengeslacht Ter Borg deelden ten tijde van de ruilverkaveling de lakens uit in de familie en maakten een lange neus naar het verkavelingscircus. Ze weigerden pertinent er aan mee te doen. Handen af van onze boerderijen, erven en landerijen, bepaalden de twee in een testament. Een stichting moest erop toezien dat de buurtschap Ter Borg bleef zoals zij was. Abbes: "Aan die conservatieve instelling hebben we een geweldig authentiek gebied te danken."

meer wandelingen en fietsen op trouw.nl/natuurtochten

Modern door eeuwenoud landschap
Waar te beginnen?

Het 537 knooppunten tellende fietsnetwerk van de provincie Groningen heeft QR-codes. Scannen met de mobiele telefoon en vanzelf uitkomen op sites met toeristische gegevens en achtergrondinformatie, zo makkelijk is het. Verken zo (ook) Westerwolde. Neem bijvoorbeeld de afgebeelde zuidelijke route van 58 kilometer, in te korten tot 36 km. Die is op kaart verkrijgbaar bij de verschillende Tourist Info's Westerwolde. Andere routes op www.fietsen.groningen.nl en www.westerwolde.groningen.nl

De Stichting Promotie Westerwolde heeft 32 gratis wandelroutes gemaakt en een app met 5 wandelingen door het gebied.

www.wandeleninwesterwolde.nl

Wie wil fietsen én kanoën moet bij 'peddel en pedaal' zijn. www.boekingspunt.nl

Liever op een ezel door de streek? www.gersezelstal.vpweb.nl

Zoek de stilte of het strand

Kijk rond in de nooit ingenomen vestingplaats Bourtange of in Oudeschans, dat andere Groningse staaltje van de hand van vestingbouwer Willem Lodewijk. Zoek de stilte in Klooster Ter Apel, het enige overgebleven plattelandsklooster in Europa. Voor wat banaler (zomer)plezier is de zwemplas bij zandafgraving Sellingerbeetse een aanrader. Zonder overdrijven: het water is er tropisch groenblauw.

Gedichtentrap

Het draaibare Theater van de Natuur, aan de oevers van de Ruiten Aa in Sellingen is een extra eerbetoon aan de omgeving. Het theater heeft een gedichtentrap met op de treden rijmen van onder meer Harry Muskee, Rutger Kopland en Jean Pierre Rawie. Op de laatste tree Jan Mulder, wiens gedicht op 8 september werd gepresenteerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden