Western / Wildwest for ever

De wildwestfilm is dood. Dat horen we al jaren, decennia zelfs. Revolverhelden onder breedgerande hoeden die per paard door stoffige landschappen trekken zien we nog maar weinig. Maar de helden en verhalen uit het Wilde Westen zijn zo hecht verweven met de Amerikaanse populaire cultuur dat de western, die nu honderd jaar bestaat, nooit echt zal sterven.

,,Cowboys zijn de laatste echte mannen en vertrouwen kun je ze niet'', zegt Isabelle Steers (Thelma Ritter) in 'The Misfits', de door Arthur Miller geschreven ode aan het verdwenen Wilde Westen. 'The Misfits' (1961) is een van de films die het Filmmuseum in Amsterdam de komende twee maanden vertoont in het programma '100 Jaar Western'.

Cowboys zijn niet alleen de laatste, maar ook de eerste echte mannen in Amerika. Althans, in de populaire verbeelding. Hoezeer ook bewonderd, niet de idealen van de founding fathers, de formele stichters van de Verenigde Staten, maar de waarden van cowboys, pioniers, immigranten, boeren, ondernemende goud- en gelukzoekers vormen de fundamenten onder de Amerikaanse cultuur. Begrijpelijk natuurlijk: probeer Thomas Jeffersons Onafhankelijkheidsverklaring maar eens leuk te verbeelden.

'The Great Train Robbery', een korte film van Edwin S. Porter uit 1903 over een gewapende overval op een trein, wordt gezien als de eerste western. De film is gebaseerd op een echte treinroof in Wyoming, enkele jaren eerder. Het westerngenre grijpt veelal terug op die periode in de Amerikaanse geschiedenis die draaide om de frontier, de verschuivende scheidslijn tussen het geciviliseerde oosten en het Wilde Westen, die in 1890 gesloten werd verklaard.

De verovering van het uitgestrekte land raakte meteen al verstrengeld met populaire cultuur. Dankzij pulpromannetjes en de sensatiepers groeiden buffalojager William Frederick Cody oftewel Buffalo Bill en de beruchte gokker en schutter James Butler 'Wild Bill' Hickock al tijdens hun leven uit tot legendes. Buffalo Bill en vermaard scherpschutter Annie Oakley waren de sterren van de sensationele, rondtrekkende Wild West Shows, die bewoners aan de Amerikaanse oostkust en in Europa een nostalgische terugblik gaven op het ruige Wilde Westen. Tegen de tijd dat die shows rond 1915 hun populariteit verloren, werd de ingedikte beeldcultuur van de cowboy die sneller schiet dan zijn schaduw al voortgezet in de western. Geen wonder dus dat men in de western het verloren Wilde Westen zo schaamteloos kon idealiseren en terugbrengen tot legendes, mythen en romantische overdrijvingen.

De western verloopt meestal simpel. Het gaat om tegenstellingen tussen goed en kwaad, natuur en beschaafde wereld, blank en gekleurd, vrouw en man, loyaliteit en verraad, chaos en orde, individu en collectief belang. Juist in de conservatieve naoorlogse jaren werden de klassieke wildwestfilms gemaakt die tot op heden hevig worden bewonderd. Films als Fred Zinnemans adembenemende 'High Noon' (1952), waarin een oudere sheriff zich voorbereidt op de komst van een wraaklustige figuur uit zijn verleden, George Stevens ontroerende 'Shane' (1952), over een mysterieuze revolverheld die het roerige leven van een settlersgezin binnenrijdt en natuurlijk John Fords onvergetelijke 'The Searchers' (1956), waarin John Wayne's personage jarenlang onvermoeibaar zoekt naar zijn door Comanches ontvoerde nichtje: stuk voor stuk drama's die draaien om thema's als wraak, herstel van eer en rechtvaardigheid, de bescherming van wat dierbaar is (familie, vee) of de herovering van iets wat ontnomen is (een vrouw, een stuk land). John Wayne speelde gewoon zichzelf: Hij werd de grootste en bestbetaalde ster van het genre.

Maar in de jaren zestig verloor al dat simplisme voedingsbodem. De moord op John F. Kennedy, de burgerrechtenbeweging en de seksuele revolutie deden oude waarden wankelen en zetten de Amerikaanse maatschappij op haar kop. En het viel al helemaal moeilijk te verkopen aan volgende generaties, opgegroeid met de high tech van 'Star Wars', de desillusie rond de Vietnamoorlog en het Watergate schandaal, de veranderende denkbeelden over de rollen van vrouwen en mannen (mooi verbeeld in films als 'Kramer vs. Kramer' en 'When Harry Met Sally') en de postmoderne, ironische beeldcultuur van de jaren negentig.

Daarmee is niet gezegd dat de waarden waarop het genre drijft en de iconografie van de western zijn verdwenen. Integendeel, ze zijn springlevend. Noem een Amerikaanse thriller, politie- actie- of avonturenfilm uit de laatste veertig jaar en het hoofdpersonage beantwoordt hoogstwaarschijnlijk aan het profiel van de westernheld. Ongenaakbaar, vaak zwijgzaam, getekend door een tragisch verleden, recht door zee, cool en vrijwel altijd eenzaam.

De Amerikaanse filmheld is een Man met een Missie, geobsedeerd door de opdracht recht te zetten wat krom is. Indiana Jones, Cool Hand Luke, Serpico, John McClane uit de 'Die Hard'-serie, Rambo, Neo in 'The Matrix'....allemaal hebben ze iets van de verbetenheid van John Wayne in 'The Searchers', de bloeddorstigheid van Clint Eastwoods 'The Man with No Name' of de lakonieke doortastendheid van Butch Cassidy, Paul Newmans onweerstaanbare bankovervaller.

In het Wilde Westen was het een voorwaarde voor overleven en de boodschap wordt tot op heden in de Amerikaanse cultuur uitgedragen: vertrouw louter op jezelf en neem het heft in handen wanneer je misstanden of wanorde aantreft. En dus handelen filmhelden naar eer en geweten, maar wel volgens eigen wetten en normen. Ook als dat betekent dat anderen het loodje leggen en saloons of winkelcentra in de as worden gelegd.

,,Het is altijd hetzelfde'', mijmert Burt Lancasters personage in 'The Professionals' (1966), een soort wildwestvariant op de Trojaanse oorlog, waarin vier mannen worden ingehuurd om de door Mexicaanse bandieten ontvoerde, beeldschone echtgenote (Claudia Cardinale) van een spoorwegmagnaat terug te halen. ,,De goeden tegen de kwaden. De vraag is wie de goeden zijn.''

Over onbetrouwbaar gesproken! Het ligt er maar net aan of je naast of tegenover een cowboy komt te staan. Geleerden, overheidsvertegenwoordigers en andere maatschappelijk hooggeplaatsten staan daarbij dikwijls alleen maar in de weg of saboteren zelfs het proces. Niks boekenkennis. Laat de held afgaan op zijn eigenwijze gut feeling en alles komt goed. ,,Een wapen is zo goed of zo slecht als de man die het gebruikt'', zegt Shane in de gelijknamige film. De analogie met de argumenten die Bush aanvoerde voor een oorlog tegen Irak moge duidelijk zijn.

Ondertussen is de frontier, die metafoor voor het spanningsveld waarop de identiteit van Amerika vorm kreeg, in films vervangen door het heelal, buitenaards of terroristisch kwaad, natuurrampen of, recentelijk, de digitale technologie. Het paard heeft plaats gemaakt voor auto, vliegtuig of ruimteschip. De scherpschutter van toen is de computerwiz of martial arts-meester van vandaag.

Niet alleen ideeën, ook sommige visuele iconen van de western blijven hun waarde en betekenis houden. De landschappelijkheid van de klassieke western, die de personages confronteert met kwetsbaarheid en eenzaamheid, komt terug in een genre als de roadmovie. Reizen is een allegorie voor verandering en bezinning. En landschappen die herinneren aan de onbegrensde mogelijkheden en de veelbelovende toekomst die het Nieuwe Land ten tijde van het Wilde Westen herbergde - of het nu de prairies zijn, de woestijn van Nevada of de schitterend rode rotsen van Monument Valley - versterken dat proces. Roadmovies als 'Easy Rider', 'Rain Man' en 'Thelma en Louise' werken onveranderlijk toe naar het louterende effect van overweldigende landschappen en nieuwe horizonten.

En laten we de spijkerbroek niet vergeten. Wat zouden we vandaag de dag dragen als de western de wereld niet had laten kennismaken met de jeans? Het kledingstuk had in westerns jarenlang - tamelijk onopvallend - trouwe dienst gedaan voordat het begin jaren vijftig een sexy modeattribuut voor mannen werd (James Dean leverde daar een aanzienlijke bijdrage aan). Vervolgens werd het rap geannexeerd door vrouwen. Met niet te onderschatten gevolgen.

De spijkerbroek die Marilyn Monroe in 'The Misfits' draagt, doet iets wat onwaarschijnlijk lijkt: de aandacht voor haar wereldberoemde boezem verschuift naar haar heupen en billen. Sindsdien hebben ook vrouwen kunnen profiteren van een uiterst praktisch kledingstuk dat niet alleen fysieke mobiliteit garandeert, maar tevens symbool staat voor westerse individualiteit en seksuele vrijheid, zowel voor mannen als vrouwen.

Een film als 'Thelma en Louise', de buddy road movie uit 1991 wordt wel de vrouwelijke 'Butch Cassidy and The Sundance Kid' genoemd. Deze film, waarin twee vrouwelijke outlaws in een Thunderbird '66 op de vlucht zijn, was destijds goed voor een flinke controverse rond de gewelddadigheid van het vrouwelijke duo en maakte in één klap duidelijk hoe marginaal de rol van vrouwen in de wildwestfilms doorgaans is.

Binnen het genre representeren vrouwen huiselijkheid, beschaving, kwetsbaarheid, passiviteit, lust, een katalysator voor strijd en een moreel tegenwicht voor de bandeloosheid van de 'onbetrouwbare' cowboys. Al die elementen worden mooi samengebald in Marilyn Monroe's laatste rol, in 'The Misfits'. ,,Jullie hebben pas plezier wanneer jullie kunnen doden!'' verwijt haar personage Roslyn de drie mannen die om haar genegenheid strijden, tijdens hun brute jacht op wilde paarden.

Thelma en Louise slaagden er daarentegen in uit te groeien tot bijna mythische figuren die alles deden wat westernmannen altijd al hadden gedaan. Prompt verschenen er in de jaren negentig enkele heuse vrouwenwesterns, zoals 'Bad Girls', over vier jonge prostituees die hun lot in eigen handen nemen en 'The Quick and The Dead', waarin revolverheldin Sharon Stone de dood van haar vader wreekt. Inmiddels zijn er op televisie en het filmdoek steeds meer vrouwelijke actiefiguren te zien met trekken van de klassieke (western)held, zoals Xena: Warrior Princess en Lara Croft.

Hedendaagse westerns die thematisch tegen de klassieke westernverhalen aanschurken krijgen doorgaans een warm onthaal. Kevins Costners ernstige, politiek correcte 'Dances with Wolves' werd in 1990 overladen met Oscars en Clint Eastwoods zwaarmoedige, zelfbewuste 'Unforgiven' in 1992 in alle toonaarden bejubeld. Jeugdige pret als 'Young Guns' of meer diffuse films als Jim Jarmusch' 'Dead Man' of Michael Winterbottoms 'The Claim' hebben meer moeite een groot publiek te vinden.

De nadrukkelijke verering van de honderden Newyorkse brandweermensen die bij de terroristische aanslagen op 11 september 2001 omkwamen, duidt op een immer aanwezig verlangen in de Amerikaanse samenleving naar helden, naar 'gewone' mensen die door uitzondelijke omstandigheden gedwongen boven zichzelf uitstijgen om het goede te doen.

De politieke onzekerheid waarmee Amerika sindsdien worstelt (en een nieuwe grens tussen het Midden-Oosten en het Westen lijkt te hebben doen ontstaan) zou wel eens een basis kunnen vormen voor een nostalgische herwaardering van het genre.

Het kan haast geen toeval zijn dat er in Hollywood verscheidene films in produktie zijn die zich in het negentiende eeuwse westen van Amerika afspelen. Kevin Costner werkt aan 'Open Range', waarin een veehouder tegen corruptie vecht, John Sayles is bezig met een remake van 'The Alamo' (met John Wayne) uit 1960 en Anthony Minghella heeft de opnamen van 'Cold Mountain', een liefdesverhaal tegen de achtergrond van de Burgeroorlog, voltooid. Een heuse heropleving van het westerngenre? Het valt nog te bezien. Maar niet getreurd. Wie kijkt ziet de western immers overal.

'100 Jaar Western: De vele gezichten van een genre'. Van 8 mei tot en met 2 juli in Filmmuseum Amsterdam

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden