Westendorp: Geen Europese 'Kernunie' zonder Spanje

MADRID - Terugblikkend in zijn Madrileense hoofdkwartier ziet onderminister voor Europese zaken, Carlos Westendorp, 1992 als laatste der gloriejaren van de Spaanse boom. De echte, economische bloei was toen overigens al voorbij, voor Europese begrippen dan, maar in dat jaar van de Olympische spelen in Barcelona, de wereldtentoonstelling in Sevilla en Madrid als Europees culturele hoofdstad bleef de blik nog even nadrukkelijk op Spanje gericht.

PETER VAN DEUTEKOM

De dynamiek van het land, dat sinds zijn toetreding tot de Europese gemeenschap op 1 januari '86 als een komeet was opgestuwd in de vaart der volkeren, was weggeëbt. Op sterven na dood was La Movida, de alles-moet-kunnen cultuur die van Madrid het nieuwe 'magisch centrum' van Europa had gemaakt, verdwenen was de economische supergroei waarmee het land koploper en aandachttrekker van Europa was.

Bovendien was de focus al verlegd naar Midden- en Oost-Europa, dat koud vanachter het IJzeren Gordijn vandaan kwam en zich mocht verheugen in de warme belangstelling van de 'zware jongens' in de EG, Duitsland en Frankrijk voorop. Maar dat Spanje niet meer zo nadrukkelijk in de schijnwerpers staat, daar zit Westendorp niet zo mee.

“Dat is moeilijk vol te houden voor een opkomende natie”, zegt Westendorp, verre nazaat van de 'Amsterdamse joffers', in het Palacio de la Trinidad. “Sinds begin jaren tachtig zat Spanje in een relatief gunstige situatie. Het had een enorme groeipotentie vergeleken bij de rest van West-Europa, en wanneer de economie dan alom aantrekt heeft Spanje een streepje voor. Maar bij neergang komt de klap hier harder aan. Spanje had veel minder tijd gehad voor de transformatie naar een moderne technologie en was daardoor minder flexibel.”

Bovendien, zegt hij, behoorde tot de toetreding tot de EG ruim 14 procent van de actieve bevolking tot de boerenstand, nu is dat door modernisering en sanering minder dan 8 procent. Zo'n 1,5 miljoen werklozen kwamen erbij, daarvoor moesten banen worden gecreëerd, dat kon niet zo snel. En tenslotte stond Spanje in zijn concurrentie met het buitenland wel sterk in de landbouw- en industriesector, maar de dienstensector was en is zwak, en daar kwam het in de afgelopen jaren wel op aan. Maar als de depressie eenmaal voorbij is, zal ook Spanje zijn kloof met de rest van de EU weer weten te dichten, is zijn overtuiging.

Anders ligt het op het Europese politieke vlak. Westendorp vindt het logisch dat met het einde van de Koude Oorlog de aandacht verschoven is van de zuidflank van Europa naar het oosten, maar het dreigt ten koste van die zuidflank te gaan. “Het verenigde Duitsland is de nieuwe grote macht, de supernova van Europa. Prima, zolang het maar geen black hole wordt, dat alles opslokt. Gelukkig hebben we bij de laatste Europese top in Essen, op 10 en 11 december, de Duitsers meegekregen in de stelling dat het zuiden voor Europa even belangrijk is al het oosten.”

“En dan bedoel ik niet zozeer Spanje, Portugal en Italië, maar juist het instabiele zuiden, de Maghreb, de Noordafrikaanse landen. Dat is een bedreiging voor ons allemaal. Die bevolking groeit enorm, eind deze eeuw leven daar tweehonderd miljoen mensen. De economische kloof tussen het noorden en de Maghreb mag dan gigantisch zijn, de afstand met de Spaanse zuidkust is maar vijftien kilometer. Je kunt die mensen niet weerhouden te vluchten naar een economisch paradijs. Daarom moeten we als Europese Unie daar de economische omstandigheden verbeteren, om een massale migratie te stuiten.”

En de uitbreiding en opmars van het fundamentalisme, want daarvan krijgt niet alleen Madrid in Europa het Spaans benauwd. “We weten in heel Europa nu onderhand wel wat politiek extremisme betekent voor de beschaving. Nee, ik pleit hier niet voor een 'fort Europa', het gaat erom dáár economische èn democratische hervormingen tot stand te brengen die ook werken. Dat hebben we in Essen duidelijk kunnen maken. De Europese commissie heeft al een global plan opgesteld ter stabilisering van de regio.”

Dat wordt de inzet van de alomvattende Euro-Maghreb-conferentie, de tweede helft van dit jaar, met Spanje als gastheer. Spanje is dan tevens voorzitter van de EU. Maar of 'democratische hervormingen' de panacee zijn, is maar de vraag, tenslotte zou het in Algerije fundamentalische Fis aan de macht zijn gekomen, had het zittende regime de verkiezingen niet ongeldig verklaard.

Nakaarten is natuurlijk makkelijk, maar Westendorp vindt dat het leger en de regerende FLN daar fout aan hebben gedaan. Ze hadden het Fis, het islamitisch reddingsfront, op kunnen nemen in de regering en zelf een garantie blijven voor behoud van de democratie. “Het Fis van nu is een veel extremere Fis, en dat is moeilijk te keren”, zegt hij. “Het gaat er nu om een radicaal, extremistisch land af te grenzen, waarvan de effecten niet specifiek Spanje of Frankrijk treffen, maar de hele Europese Unie. Het is geen exclusief Spaans probleem, we zijn de eersten die via de illegale migrantenstroom de impact voelen, maar ze blijven hier niet. Ze gaan door heel Europa, naar Frankrijk natuurlijk, of direct door naar Amsterdam en Rotterdam.”

Het echte gevecht om 'Europa' moet overigens nog beginnen, het gevecht om de uitbreiding met landen uit het voormalige Oostblok. 'De slag van '99', noemt Westendorp dit, de datum waarop in Brussel de Europese schatkist moet zijn herverdeeld over de lidstaten. En landen als Polen, Tsjechië en Hongarije staan te trappelen om van de partij te zijn, en in Duitse kringen vinden ze nu al bijval. Maar vele varkens maken de spoeling dun, Westendorp vreest dat uitbreiding ten koste zal gaan van het Spaanse deel. Westendorp: “Als sommige landen die strijd nu al willen voeren, dan zeg ik: dan komt er geen uitbreiding. Niemand in Spanje zal accepteren dat geld wat Spanje zou krijgen naar Polen gaat. Natuurlijk hebben de Oosteuropese landen bij toetreding extra steun nodig, maar die moet aanvullend zijn op de voorgenomen uitgaven, op het geld waar Spanje of Portugal recht op heeft. En niet ten koste van, dat is voor ons onacceptabel.”

Dat wordt dus een Spaans veto, mocht dit 'rampenscenario' worden gerealiseerd, zoveel is duidelijk. En dat is ook zijn antwoord op het Duitse en Franse gespeculeer op een 'Europa van de twee snelheden'. Een kerngroep van vier, vijf oorspronkelijke EG-landen die haast willen maken met de economisch-monetaire en politieke integratie, uiteraard onder leiding van Parijs en Bonn, en 'de rest' die er achter aan hobbelt.

Westendorp: “Dat is nonsens. Ik weet dat er in Duitse CDU-kring over is gespeculeerd. Maar is het denkbaar dat er een Europese 'kernunie' zal komen zonder Spanje of Italië erbij? Is het correct dat twee van de grootste markten met honderd miljoen inwoners buiten de kerngroep worden gehouden? Dan wordt de hele EU geruïneerd, dat is onmogelijk, dat zullen we vetoën.”

Toch kan ook Spanje niet heen om de cruciale as Bonn-Parijs. Minister Westendorp heeft daar niet zoveel moeite mee. “Maar een as rust op twee poten en soms heeft de ene poot wat extra hulp van buitenaf nodig. De Duitse poot is groot en sterk, dus is het soms nodig dat landen als Spanje, Italië en het Verenigd Koninkrijk de andere poot een steuntje in de rug geven. De as is belangrijk, maar alle anderen zijn even belangrijk. Daarom maken we in Spanje ook geen kabaal, we doen niet zo opgewonden als de Italiaanse premier Berlusconi die maar blijft roepen: 'we willen erbij zijn!'. Spanje ìs er bij.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden