Westen werkte ijverig mee aan Mobutu's zelfverrijking

Van onze buitenlandredactie AMSTERDAM - In de 32 jaar dat president Mobutu aan de macht is, heeft hij honderden miljoenen guldens verduisterd. Hij bezit twintig kapitale huizen, onder meer in België en Portugal, en bestelt regelmatig een Concorde om in Parijs boodschappen te doen. Ondanks regelmatige waarschuwingen dat hulp zelden bij gewone Zaïrezen terecht kwam, heeft het westen hem jarenlang grote sommen geld geleend.

De Verenigde Staten, Frankrijk en België, maar ook andere landen, staken hun koppen diep in het zand als het om Mobutu's zelfverrijking ging. Al in 1982 stond in een geheim rapport van het Internationaal monetair fonds (IMF) dat de Zaïrese president tot in zijn botten corrupt was, blijkt uit een onderzoek van de Britse krant The Financial Times naar Mobutu's bezittingen. “Er is geen kans, ik herhaal, geen enkele kans dat Zaïres talrijke schuldeisers hun geld terugkrijgen. Mobutu en zijn regering bekommeren zich totaal niet over de staatsschuld en het terugbetalen van leningen. . .”, zo citeert het rapport de Duitse topbankier Erwin Blumental die in 1978 bij de Zaïrese Centrale Bank kwam te werken.

Deze Blumenthal stuurde in die tijd ook een brief naar toenmalig IMF-directeur Jacques de Larosière, met een vernietigend oordeel over de routinematige plundering van de staatskas. De waarschuwingen werden echter niet alleen door het IMF genegeerd, maar ook door andere donoren en westerse regeringen. Sterker nog, ondanks de berichten dat Mobutu het land leegplunderde, nam de buitenlandse hulp alleen maar toe. In 1982 ontving Zaïre 347 miljoen dollar, acht jaar later kreeg het land 902 miljoen.

De reden was simpel: men zag Zaïre als bolwerk tegen het oprukkende communisme in Afrika. Met name de militaire steun van Cuba aan de marxistische regering van Angola was het westen een gruwel. “Toen Angola onder Cubaanse invloed kwam, werd Zaïre beschouwd als een fort dat we konden vertrouwen. Het beleid van het westen, geleid door de VS, was Mobutu zoveel mogelijk te helpen”, zegt Leo Tindemans, premier van België van 1974 tot 1978.

De CIA schonk Mobutu miljoenen dollars, die hij naar de Angolese verzetsbeweging Unita moest doorsluizen. “Maar de Unita kwam kort daarna bij ons om te zeggen: 'We hebben honger, we kunnen niets doen'. Niets van het geld was naar de Angolezen gegaan, en onze pogingen om Mobutu zover te krijgen het geld te geven waren vruchteloos”, aldus de Amerikaan Stockwell, die destijds de geheime CIA-operatie voor steun aan de Unita leidde.

Mobutu stak niet alleen hulpgelden in eigen zak, maar wist zich ook de meeste exportinkomsten toe te eigenen. Hij gaf daarvoor de florerende staatsmijnen (diamant, goud, koper, kobalt, zink) opdracht de opbrengsten te storten op buitenlandse bankrekeningen van Zaïre, waardoor dit geld niet in de boeken van de Centrale bank van Zaïre terecht kwam. De Duitser Blumenthal noemt in dit verband zeven buitenlandse banken in Brussel, Parijs, Genève, Londen en New York.

Het hoogtepunt van Mobutu's rijkdom moet halverwege de jaren tachtig hebben gelegen; toen bezat hij volgens het IMF en de Amerikaanse regering zo'n vier miljard dollar. Sindsdien is dit bedrag echter wel geslonken, aldus kenners, omdat het hem steeds meer kost om aan de macht te blijven. “Mobutu gebruikte een patronage-netwerk. Hij moest een hoop geld uitgeven om aan de macht te blijven, en had daarom een gigantische behoefte aan contant geld”, zegt een voormalig Amerikaanse topambtenaar voor Afrikaanse zaken, die vroeger dagelijks contact met hem had. “Hij moest zijn tienduizend man tellende presidentiële garde betalen. En het lijkt erop dat hij een heleboel mensen heeft vertrouwd die hem hebben bestolen, onder wie zijn eigen kinderen.”

Hoeveel liquide middelen hij bezit, daar is de Financial Times niet achter gekomen. Volgens de Duitser Blumenthal deed Mobutu in 1982 zaken met onder meer de Banque Bruxelles Lambert, Paribas, Midland Bank en Union Bank of Switzerland. Ze beroepen zich allemaal op geheimhouding over hun klanten, alleen Midland reageert met: “We hebben geen gegevens over een rekening die is geopend voor meneer Mobutu. We hebben wel een rekening met een corresponderende bank in Zaïre waar het afgelopen jaar niets mee is gedaan.”

Uit de speurtocht van de Britse krant blijkt dat Mobutu zo'n twintig huizen bezit, met een gezamenlijke waarde van 37 miljoen dollar. Hij heeft een kasteel en acht andere huizen in België, een villa in het Franse Cap Martin, en een enorm landgoed in Areias de Porches in Portugal, met twaalf slaapkamers en een wijnkelder met 14 000 flessen. Verder bezit hij een koffieplantage in Brazilië en onroerend goed in Spanje, Zwitserland, Marokko, Senegal, Ivoorkust en Zuid-Afrika.

De kans dat de Zaïrezen nog ooit iets terugzien van het geld dat Mobutu van hen heeft gestolen, is klein. Stel dat hij straks in ballingschap gaat, dan zijn er nauwelijks internationale juridische middelen om zijn bezittingen en geld, dat hij grotendeels om geopolitieke redenen van het westen heeft gekregen, te confisceren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden