Westen heeft stabiel Turkije hard nodig

De opluchting maakte razendsnel plaats voor zorg. Nadat Turkije's bondgenoten instemmend hadden gereageerd op het nieuws dat de coup was verijdeld, konden ze direct werk maken van een nieuwe verklaring, deze keer om de regering te waarschuwen de stabiliteit niet in gevaar te brengen. Voor de Navo en de Europese Unie lijken er geen goede opties te zijn in de Turkse chaos.

Het belang van Turkije is enorm. Het is de nummer twee van de Navo in bevolkingstal en aantal militairen. Geografisch is het land zowel de buffer tussen het Midden-Oosten en Europa als die tussen Rusland en de Middellandse Zee. De Navo maakte zich al zorgen om de grillige politiek van president Erdogan, die onlangs abrupt toenadering zocht tot zowel Syrië als Rusland. De instabiliteit in het land maakt het strategische nachtmerriescenario compleet.

Vooral de Verenigde Staten zullen zich rot zijn geschrokken dat Turkije de Navo-luchtmachtbasis in Incirlik vrijwel het hele weekeinde dichthield. Die basis is een vitale schakel, vanwaar onder meer een groot deel van de bombardementen op Islamitische Staat wordt uitgevoerd. Als dat meer dan een incident blijkt, zal de Navo naar alternatieven moeten uitkijken.

Ook zijn er zorgen dat Turkije door de zuiveringen in het leger voorlopig geen aandacht zal hebben voor de grote gevaren in de regio. "Al het andere komt op de tweede plaats, inclusief het aanpakken van IS", zei de Amerikaanse oud-ambassadeur Eric Edelman tegen The New York Times.

Voor de Europese Unie zijn de belangen niet minder groot. Europa is gewend geraakt aan een sterk en voorspelbaar Turkije tussen het continent en het Midden-Oosten in. Een voorproefje van de chaos als die voorspelbaarheid wegvalt, kreeg het met de vluchtelingencrisis het afgelopen jaar. Een miljoen vluchtelingen bleek al genoeg om de Europese landen in rep en roer te brengen. In Turkije zelf zijn nog tweeënhalf miljoen buitenlandse vluchtelingen - ga maar na wat er kan gebeuren als de Turken zelf de onzekerheid in hun land willen ontvluchten.

Om te onderstrepen wat er aan beide kanten van de Atlantische Oceaan op het spel staat, vloog de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken John Kerry naar Brussel om gisteren met zijn EU-collega's een gezamenlijke lijn te trekken. In een balanceeract spraken ze hun volle steun uit voor president Erdogan, maar waarschuwden hem tegelijkerheid 'extreem waakzaam' zijn voor schendingen van burgerrechten en de rechtsstaat. De EU toonde zich ook ferm over de herinvoering van de doodstraf, waar nu in Turkije over wordt gesproken. Er is geen sprake van, zegt Brussel, dat een land dat de doodstraf hanteert EU-lid kan worden.

Troefkaarten

Of zulke woorden indruk maken in Ankara valt te betwijfelen. Marc Pierini, voormalig EU-gezant in Turkije en nu verbonden aan het Carnegie Instituut, maakt korte metten met de hoop daarop. "De politieke reflex in de EU is altijd om over waarden te praten, maar waarden doen er niet veel toe." Hij verwacht dat Erdogans hervorming van het land in een stroomversnelling raakt, ongeacht wat Brussel daarvan vindt.

Toch hebben zowel de EU als de Navo in principe veel troefkaarten in handen om invloed te krijgen op de koers van Turkije. Het land kan het zich politiek en economisch moeilijk veroorloven om vervreemd te raken van het Westen. Hier en daar wordt door kleinere spelers ook op die uiterste consequentie gezinspeeld. De Luxemburgse minister van buitenlandse zaken Asselborn waarschuwde dat de relaties tussen de EU en Turkije 'verwoest' konden worden.

Maar het patroon van de relatie is er meer een van compromissen zoeken dan van een westerse 'tot-hier-en-niet-verderpolitiek'. Turkije kon zijn gang gaan met het aanvallen van Koerden in Noord-Syrië, tegen de strategie van zijn bondgenoten in. En voor de toezegging om vluchtelingen uit Griekenland terug te nemen, kreeg het in ruil de belofte van visumvrij reizen naar EU-lidstaten.

Sleutelrol

Dat is niet iets van de laatste jaren. De relatie tussen het Westen en Turkije kent een lange traditie van zulke compromissen. Neem alleen al de drie coups die wél slaagden sinds het land Navo-lid werd. De laatste van die staatsgrepen, in 1997, verhinderde Brussel ook niet om enkele maanden later te verklaren dat Turkije in aanmerking kwam om EU-lid te worden. Juist omdat Turkije zo'n sleutelrol vervult, is de prijs van een diplomatieke confrontatie hoog. Erdogan heeft de geschiedenis aan zijn zijde als hij denkt dat het deze keer zo'n vaart niet zal lopen.

Wat het Westen bovenal wil, is een Turkije dat stabiel en voorspelbaar is. De reden dat de zorgen zo hoog oplopen, is dat er in Turkije geen natuurlijke bondgenoot voorhanden lijkt die daarbij kan helpen. De Franse minister van buitenlandse zaken Ayrault vatte dat bij de EU-top met Kerry gisteren samen. "We kunnen een militaire dictatuur niet accepteren, maar we moeten ook oppassen dat de Turkse autoriteiten zich niet afkeren van de democratie."

Een antwoord op dat dilemma is in Brussel en Washington nog niet gevonden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden