Werkman, drukker in extase

GRONINGEN - 'Zie de drukkersrollen rollen', dichtregel van vader Werkman voor dochter Fie, zou een mooi opschrift zijn voor de tentoonstelling 'Werkman in oorlogstijd' in de Groningse Oosterpoort, vijftig jaar na de dood van de drukker-schilder-dichter van De Blauwe Schuit.

Al meteen na de oorlog werd Hendrik Nicolaas Werkman (1882 - 1945) geëerd met een expositie in het Stedelijk Museum in Amsterdam. Tot dan genoot hij, lid van de kunstenaarsvereniging De Ploeg, in kleine kring waardering om zijn werk, zoals de teksten en typografie van zijn avantgardistische eenmanstijdschrift 'The Next Call'; en zijn serie 'Hot printing', druksels waarop hij met inktrol, sjablonen, paletmessen en stempels in kleuren beweging suggereert. Willem Sandberg, directeur van het Stedelijk, had hem in 1939 bezocht, was onder de indruk geraakt en hield ook gedurende de oorlog contact.

In 1940 werd Werkman de drukker van De Blauwe Schuit, de vierde 'schipper' van deze kleine oorlogsuitgeverij, naast gymnasiumlerares aardrijkskunde/geschiedenis Adri Buning, dominee August Henkels en chemicus Ate Zuithoff. Beroemd uit die tijd zijn z'n 'Chassidische Legenden', in hun eenvoud ontroerende verbeeldingen van de door Martin Buber navertelde verhalen uit de joodse mystiek van midden-Europa. De twee mappen zijn slechts een paar van de veertig uitgaven van De Blauwe Schuit, die nu alle in Groningen worden tentoongesteld.

De Blauwe Schuit, naar een middeleeuwse naam voor het 'narrenschip' van de zotten die zich aan de tijdsdruk onttrekken, werd bezield door met name Werkman en Henkels (de naoorlogse radiopastor van het Ikor en langdurig predikant in Heemstede). De vriendenkring van de laatste vormde de grootste groep afnemers van de - meestal niet meer dan 100 handgedrukte exemplaren tellende - druksels (Werkmans woord dat in de Van Dale is opgenomen), van een nieuwjaarswens of een paas/pinksterpublicatie, tot teksten van Luther en van Nederlandse dichters: bij voorbeeld Vestdijk, met Henkels in St. Michielsgestel gegijzeld geweest, en Marsman. Een vrolijk werkje van Paul van Ostaijen was een Sinterklaas-verrassing voor de 'kinderen van de Blauwe Schuit'.

Het begon met een rijmprent van 'Het jaar 1572' van Martinus Nijhoff over de Spaanse overheersing. Henkels overbuurvrouw Buning was het gedicht bij het opruimen van kranteknipsels tegengekomen. De met Henkels bevriende Zuithoff, de enige nu nog in leven zijnde 'schipper', vertelt in zijn zojuist verschenen memoires over beider plan voor een uitgave van het gedicht, dat in het licht van de Duitse bezetting een onverwachte actualiteit kreeg. De vage kennis Werkman werd koosjer bevonden en aldus gevraagd de prent te drukken.

De laatste schipper vat veel samen van wat al bekend is uit Van Stratens biografie van Werkman (binnenkort in herdruk) en uit Werkmans brieven aan Henkels (een gewild deel uit de Privé-Domein-reeks, jarenlang uitverkocht maar eindelijk opnieuw verschenen).

Toeval

Zuithoffs geconcentreerde relaas van Werkmans produktiefste periode, vanuit het perspectief van deze zeer nabije buitenstaander, biedt toch een aantal onbekende details en sfeertekeningen. Het opvallendst daarin is de toevalligheid van de oorsprong. Van De Blauwe Schuit als uitgeverij, als naam: volgens Zuithoff niet op een soort heilig uur door Henkels (zoals deze later beweerde) ontleend aan Jeroen Bosch' schilderij 'Die blauwe scute' en ter plekke aan de laatste drukproef van de rijmprent toegevoegd, maar al in '39 door beiden verzonnen, voor een - nooit uitgegeven - tijdschrift.

Toeval lijkt ook wat uiteindelijk gedrukt zou worden: dank zij Henkels vriendschap met Vestdijk in gijzeling, dank zij Werkmans liefde voor de joodse filosoof Buber, of dank zij de inktrol van de drukker, zijn ambacht en zijn inspiratie.

Het 'machtig onverklaarbaar iets' van de kunst trof Werkman iedere dag in zijn werkplaats, op een pakhuiszolder aan de Lage der A, boven Groningen uittorenend. Hier ondervond hij wat hij jaren eerder in The Next Call had geproclameerd: 'Kunst is overal. Zij wordt de mensch als het ware door vogels op de jas geworpen.' Hier was de extase binnen handbereik, de droom van zorgeloze schoonheid op een 'vrouweneiland' in de Stille Zuidzee, het Tahiti waarnaartoe hij ooit nog serieus had willen emigeren.

Werkmans dochter Fie drukt in haar gebundelde herinneringen een brief af van haar vader van 6-7 januari 1945, met een voor haar geschreven lyrisch gedicht, waarin die extase ten volle doorklinkt:

Zie de drukkersrollen rollen Zacht en haast geluidloos rollen Spiegelgladde specierollen Doen de kleureninkten stollen Op het blanke blad.

Hoor de beugelrollen rollen Met een vaart steeds sneller rollen Vastbestuurde beugelrollen Als muziek vol kruis- en mollen Over 't maagdlijk blad.

Zie ze rollen hoor ze tollen Onophoudlijk rustloos hollen Om de kleurenprenten - rollen Met de inkten vol te rollen Tot een vurig blad.

Drie maanden later, 13 maart '45, werd hij gearresteerd. Filmer Gerrard Verhage geeft in een film (vanavond op tv) zijn impressie van het kat-en-muis-spel rond Werkman in diens laatste dagen. Zijn naam stond expres op alle Blauwe Schuituitgaven om iedere schijn van illegaliteit te vermijden.

Een onjuiste naamsvermelding op een niet door hem gedrukte publicatie van de illegale Bezige Bij is hem misschien noodlottig geweest. Maar de zonneklare symboliek van (joodse) traditie en opstandigheid in zijn werk zal de Duitsers gesterkt hebben in hun moedwillige nonchalance, om hem op het nippertje de plaats te laten innemen van een ontsnapte gevangene en zijn leven met dat van negen anderen in een seconde te vernietigen.

Werkman werd op 10 april 1945 in Bakkeveen, drie dagen voor de bevrijding, doodgeschoten.

'Werkman in oorlogstijd', naam van de expositie in de Oosterpoort, dekt de lading niet. Het is zeker op zijn plaats De Blauwe Schuit in herinnering te roepen, met deze goed verzorgde tentoonstelling van alle veertig uitgaven (onder meer een prachtige nieuwjaarswens met de bijbelse verspieders erop die, met de druiventros beladen, uit het beloofde land terugkeren; en, huiveringwekkend mooi, Vestdijks 'De doode Zwanen', geschreven toen de eerste gijzelaar in St. Michielsgestel gedood was).

Maar in '40-'44 maakte Werkman ook liefst zo'n vijfhonderd 'vrije drukken', waaronder de prachtige cyclus 'Vrouweneiland'; in 1990 voor het laatst in zijn geheel geëxposeerd - helaas nauwelijks gesignaleerd - in kasteel Groeneveld in Baarn (medeschipper Zuithoff beschrijft hoe hij met Werkman op de naam voor de serie kwam). Een lang verwachte facsimile-uitgave beperkt zich eveneens, tot een zevental Blauwe Schuit-drukken.

Financiering is een reëel probleem: zo is ook het geld voor een publicatie van Werkmans teksten nog niet rond en bezorger Poul ter Hofstede (conservator Groninger Museum) moet hopen dat hij zijn taak volgend jaar kan voltooien.

Maar, met oog voor de kosten, is het een gemiste kans dat er in dit Werkmanjaar slechts een gefragmenteerd beeld van de kunstenaar gegeven kan worden. Er komt nog een grote expositie in het najaar in het Groninger Museum, maar die lijkt zich te zullen toespitsen op werken in eigen bezit (waaronder slechts enkele van de 22 'Vrouweneiland'-druksels): interessant dat daar schilderijen en tekeningen bij zullen zijn; leningen uit andere collecties worden echter niet overwogen.

Werkmans leven wordt herdacht met een aantal exposities en boeken en meer: een postzegel, een opera. Bij gelegenheid van eerdere tentoonstellingen is er - ook in deze krant - veel over hem geschreven en zijn levensverhaal is nu redelijk bekend, met alle boeken op stapel bovendien.

Wat jammer dat een compleet beeld daarbij van zijn werk, met een toelichting over het scheppingsproces, ons - vijftig jaar na zijn dood - nog altijd wordt onthouden. Een beetje maecenas zou de eeuwigheid verdienen met de financiering van een full colour-catalogus van het totale oeuvre, van de maker van 'de druksels van het paradijs, niet het bekende paradijs, maar het onbekende, ergens in een werelddeel door geen mens ontdekt - daarheen ben ik gevlucht omdat het in onze wereld haast niet meer uit te houden is.'

- Vanavond tv Ned. 3, 23.17 u.: Gerrard Verhage, 'Ik ga naar Tahiti', speelfilm met Hans Dagelet en André Tuinman (herh. '93); scenario Ger Beukenkamp bij Theatre Bookshop, Leidseplein, A'dam, ¿ 18,50.

- T/m 7 mei: expo. 'Werkman in oorlogstijd', Centrum Beeldende kunst, Oosterpoort, Groningen, di-vr 10-17, za-zo 23-17, vr 19.30-21.30 u., gesloten 14, 16, 30 apr. en 5 mei.

- Het Grafisch Museum in Groningen (13-17 u. beh. za) toont Werkmans handpers en organiseert workshops: tel. 050-256497.

- Zojuist verschenen: Ate Zuidhoff, 'Hendrik Werkman en De Blauwe schuit', uitg. André Swertz, ¿ 69,50; Fie Werkman, 'Herinneringen aan mijn vader Hendrik Nicolaas Werkman', uitg. Egbert Forsten (herdr. '87), ¿ 40; 'Brieven van H.N. Werkman 1940-1945', uitg. De Arbeiderspers, Privé-Domein nr. 10 (herdr. '68), ¿ 39,90; Elze ter Harkel, vouwblad/lesbrief, uitg. Grafisch Museum Groningen (Rabenhauptstr. 65, 9725 CC), ¿ 5,-; nog verkrijgbaar: 'Chassidische Legenden', facsimile (¿ 250) en verkleind in boek (¿ 44,50); facsimile van 'Kalender 1945', ¿ 300,-.

- 29 april: verschijning facsimile Blauwe Schuit-drukwerken, selectie Fie Werkman, Ate Zuithoff en Henk van Os, uitg. Wolters-Noordhoff, ¿ 200.

- 29 juni e.v.: opera 'In grote nood', componist Gerard Ammerlaan, Libretto Jo Willems.

- Aug.: Hans van Straten, 'Hendrik Nicolaas Werkman, de drukker van het paradijs', uitgebreide herdr. ('63) van biografie, uitg. Thomas Rap, +/- ¿ 90.

- Sept.-dec.: oratorium i.s.m. Groninger Cantorij, componist Bé Meiborg.

- 18 nov. e.v.: expositie Groninger Museum uit eigen collectie; cat.

- '96: Uitgave teksten van H.N. Werkman, selectie Poul ter Hofstede.

- Eind '96: expositie Stedelijk Museum Amsterdam: presentatie nog onbekend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden