Werkloosheid is een aanslag op je zelfrespect

Respect heeft talloze betekenissen. Het raakt onder meer aan gezag, ontzag en afstand. Wat betekent een baan voor iemands zelfrespect?

Wij staan hier om te vechten, om te strijden voor respect", riep een woordvoerder van de schoonmakers een jaar geleden bij een grote, langdurige staking. En 's avonds, in het NOS-journaal: "Het gaat ons niet alleen om dat loon, het gaat ons om waardering voor ons werk."

Evelien Tonkens, bijzonder hoogleraar Actief Burgerschap aan de Universiteit van Amsterdam, haalt deze opvallende eis van de schoonmakers aan bij een gesprek over de wisselwerking tussen respect en zelfrespect. Voor beide is werk van essentieel belang.

Eveien Tonkens: "Bij de gedachtebepaling over burgerschap is na de Tweede Wereldoorlog, tijdens de wederopbouw van de verzorgingsstaat, vooral ingezet op herverdeling van welvaart. Maar naast deze struggle for distribution is er ook een struggle for recognition gaande: een strijd om erkenning. In de sociale filosofie voeren auteurs als Axel Honneth, Nancy Fraser en Charles Taylor hierover een levendige discussie.

In de sociaalwetenschappelijke analyse van de verzorgingsstaat dringt deze discussie helaas nog weinig door. Bij burgerschap gaat het niet alleen om de verdeling van goederen en diensten maar ook om een 'erkenningspraktijk', in de woorden van Axel Honneth die hoogleraar filosofie is aan de universiteit van Frankfurt.

Axel Honneth laat zien hoe belangrijk erkenning is voor de ontwikkeling van onze identiteit. Hij stelt dat wij erkenning nodig hebben om zelfvertrouwen te kunnen ontwikkelen en respect om tot zelfrespect te komen."

Een open deur.

"Integendeel. Honneths bevindingen druisen juist in tegen het gangbare idee dat wij onszelf kunnen definiëren. 'Je moet in jezelf geloven' zeggen mensen dan. Of bijvoorbeeld: 'Je moet je niets aantrekken van wat anderen van je zeggen.' Dat is hocuspocuspsychologie. Respect en zelfrespect zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden; je kunt geen zelfrespect ontwikkelen als je geen respect krijgt.

"En het omgekeerde geldt ook: stuiten we op miskenning dan frustreert dat de vorming van onze identiteit. Wanneer treinreizigers je als schoonmaker massaal behandelen als mobiele stofzuiger, ga jij je na verloop van tijd een mobiele stofzuiger voelen."

Dan gaan de schoonmakers in 2012 staken voor respect. En in 2013 krijgen ze nóg flexibelere contracten, met snellere ontslagen tot gevolg, zoals blijkt uit het onderzoek 'Schoonmaak anno 2013'.

"Ja. flexibilisering treft vooral de lageropgeleiden, die al niet overstroomden van zelfvertrouwen. En werkloosheid is een geweldige aanslag op het zelfrespect.

"We hebben onderzocht wat vrijwilligerswerk kan betekenen voor werklozen. Het geeft opnieuw status: ik ben iemand, ik werk - je hoeft niet onmiddellijk te vertellen dat het vrijwilligerswerk betreft. Het geeft rust, werkzoekenden voelen zich niet meer constant opgejaagd omdat ze bijvoorbeeld moeten solliciteren. Het geeft voldoening een ambacht te beoefenen. Het is niet moeilijk te bedenken dat ontslag het omgekeerde bewerkstelligt."

Gebrek aan respect en gebrek aan zelfrespect - twee kanten van de medaille. Valt er iets aan onze maatschappij te veranderen zodat die medaille meer gaat glimmen?

"In het onlangs verschenen boek 'Tegenwicht; waarom waarden ertoe doen' bepleiten mijn collega Tsjalling Swierstra en ik een respectmaatschappij, de zogenaamde 'aidocratie', naar het Griekse woord voor zelfrespect. In de respectmaatschappij worden veel meer verdiensten erkend dan alleen cognitieve vaardigheden."

Zoals?

"Praktische, sociale, sportieve, en kunstzinnige vaardigheden. In een respectmaatschappij kennen de diverse vormen van verdienste elk hun eigen statusladder."

Is dat geen wens naar mooi weer? Een rapport van een scholier bestaat nu al uit vele onderdelen, maar wat de docenten ook zeggen, elk kind weet dat het draait om de a-tjes of b-tjes voor rekenen en spelling.

"Er is toenemende kritiek op de Citotoets. Misschien is de tijd rijp die te vervangen door een palet aan toetsen dat recht doet aan de verschillende kwaliteiten van de leerlingen. Dan scoort een uitblinker in rekenen ineens een stuk minder op sociale vaardigheden, zoals we die nodig hebben in de zorg. En een geniale speller blijkt te onhandig voor de bouw. Zo zoeken we gerichter naar talenten, zonder bepaalde kwaliteiten op te hemelen, en ontstaat er een maatschappij waarin de strijd om erkenning meer winnaars oplevert, en respect en zelfrespect een minder schaars goed worden."

Dit artikel is een aflevering in de serie Respect & Werk. Komende week verschijnt de laatste aflevering: een interview met minister Asscher. Samen met Instituut Gak organiseert Trouw een symposium Respect & Werk, op 11 juni. Bij de serie organiseert Trouw een blogwedstrijd met 1000 euro aan prijzengeld. www.trouw.nl/respect

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden