Werkloos middenkader dwingt tot bezinning

De wereld van mijn grootouders was een heel andere dan de mijne. Het tempo waarin tegenwoordig de veranderingen gaan, wettigt de veronderstelling dat de wereld van mijn kleindochter op totaal onvoorspelbare wijze anders zal zijn dan die van nu. De meeste toekomstvoorspellingen zijn sowieso binnen vijf jaar achterhaald. Elke generaal bereidt zich voor op de vorige oorlog. De JSF is het paard dat in de Eerste Wereldoorlog de kanonnen trok.

We kunnen nauwelijks contouren ontdekken in de mist voor ons. Het lijkt verspilde moeite plannen te maken die morgen al bij het oud vuil kunnen. Handen in de schoot dus?

Het is de kunst uit alle 'trends' de juiste te pikken. Trendwatchers verdienen er hun brood mee. De hele goede zijn niet zelden zelf instrumenteel in het verwezenlijken van de trend die ze hebben voorspeld. Dat werkt vooral op het terrein van de mode, een stuk minder in de economie. Sommige ontwikkelingen vragen om een ingreep, bij andere kun je vermoeden dat de tijd het probleem zal oplossen.

Onlangs waarschuwde onder andere The Economist voor een dramatisch verlies van banen door automatisering. Dat zou in een zo hoog tempo gaan dat we de tijd niet hebben om vervangend werk te bedenken en te organiseren. Een ander onderzoek becijferde welke banen gevaar liepen. Voor mij als schrijver valt het wel mee. Op een schaal van 0 tot 1 loop ik 0.03 kans overbodig te worden. Maar dan moeten mensen nog wel geld hebben om boeken te kopen en moet illegaal downloaden worden tegengegaan. Telemarketeers en horlogemakers kunnen het wel schudden: die hebben 0.99 kans te verdwijnen. Recreationeel therapeuten liggen met 0.01 het beste in de markt. CEO's blijven trouwens ook gewild. Iemand moet die geautomatiseerde fabrieken besturen. Het niet-creatieve middenkader wordt als het ware weggevaagd. En dat is nu precies het segment waar we in ons onderwijs de leerlingen voor opleiden.

Terwijl het evident is dat we goede loodgieters en bejaardenverzorgers altijd hard nodig zullen blijven hebben en een solide vmbo-opleiding daarvoor onontbeerlijk is, streven ouders ernaar hun kinderen minimaal met een havo-advies de middelbare school in te duwen in de hoop dat ze CEO worden. Bazen zijn er per definitie zo weinig dat je meer kans hebt de Postcodeloterij te winnen. De angst en ja, ook de minachting voor ouderwets handwerk en ambacht hebben van de vmbo-opleidingen lange tijd een afvalputje gemaakt. Dat tij is gelukkig aan het keren. Ik kan niet genoeg het belang benadrukken van op de praktijk gerichte opleidingen en de trots op de blauwe boord.

Maar wat doen we met het grotendeels werkloze middenkader? Een brede en sterke middenklasse is de ruggegraat van een samenleving en stut en steun van de democratie. Stel nu dat daar de rek uitgaat, dat zwartgalligheid en cynisme door overbodigheid daar voet aan de grond krijgen. Hoe kunnen we daar een oplossing voor bedenken?

Door automatisering worden bepaalde diensten en producten goedkoper. Minder mensen verdienen en verdelen het geld en het werk. Meer mensen raken buitengesloten. En niet tijdelijk vanwege een crisis, maar permanent. Het is duidelijk dat het een verdelingsvraagstuk is, dat de neo-liberale economie niet van nature geneigd is op te lossen. De grotendeels in onbruik geraakte ideeën van een geleide economie, waarbij de staat het productieproces beheert en beheerst, hebben geen echte supporters meer. Rusland en China houden nog een hybride vorm in stand, die ook niet uitnodigt tot navolging. Laat je alles over aan de markt, dan zitten we straks met een surplus arbeidskrachten. Regel je van bovenaf, dan veroordeel je mensen tot nutteloos werk.

Mijn grootvader kreeg in de geriatrische inrichting een doos blauwe en rode papiertjes die hij moest sorteren, waarna de boel buiten zicht weer door elkaar werd gegooid. Zo dement was hij niet dat hij de zinloosheid van zijn handeling niet gewaar werd. Hij weigerde dienst.

Het verdelingsvraagstuk van de toekomst doemt op als een spook uit het verleden. Spreiding van kennis, macht en inkomen was het motto van het kabinet-Den Uyl in de jaren zeventig. Toen was het een ideaal. Binnenkort is het noodzaak.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden