Werken en af en toe een 'fiep-uurtje'

De een werkt in de keuken van een croissanterie, snijdt sla, maakt borden op. Bedienen doet ze niet. De ander is actief op een kinderboerderij. Een reportage over Jojanneke (17) en Heidi (22), twee jongeren met autisme, die stage lopen als voorbereiding op hun verdere leven.

Stijntje Blankendaal

Heidi kan prachtig tekenen, vooral groene en roze buitenaardse wezens. Die ontstaan vanzelf als ze begint, zegt ze. Als ze koorts heeft krijgt ze hele rare beelden te zien. Dan gaat ze een schets maken ,,anders ben ik het kwijt''. Humphrey, haar herdershond, springt bijna van het papier af. Ze heeft hem zelf niet meer, het dier werd te lastig.

Pas sinds een jaar weet ze dat ze autistisch is. Daarvoor had ze een hele zware tijd, was ze de eeuwige buitenstaander die werd gepest op school. ,,Ik voelde me zo af en toe net een Chinese.'' Voordat ze op de dagbehandeling van De Wissel kwam, ging ze naar het grafisch lyceum. Ze hield het uit tot drie maanden voor het einde. Broodmager was ze, spierwit en oververmoeid. Eindelijk werd de juiste diagnose gesteld. ,,Daarvoor gooiden ze het op mijn verleden, op de scheiding van mijn ouders'', zegt Heidi.

De Wissel is onderdeel van het dr. Leo Kannerhuis, dat sinds 1974 bestaat. Het is het eerste landelijke centrum voor normaal begaafde jongeren met autisme in de leeftijdsklasse van 14 tot 21 jaar. In Nederland zijn zo'n 25 tot 30000 mensen met een autistische stoornis (viermaal meer mannen dan vrouwen). Ruim driekwart van de mensen met een autistische stoornis heeft een verstandelijke handicap. Voor het resterende kwart is het zeker zo moeilijk om zich staande te houden. Er valt een gat tussen hun kindertijd en hun leven als volwassene. Na het verlaten van de school wordt teveel van hun sociale vaardigheden verlangd. De adolescenten hebben een gestructureerde plek nodig. Op initiatief van ouders is die er ook gekomen; sinds 1995 bestaat De Wissel, waar de jongeren in kleine groepjes een beroep en sociale en communicatieve vaardigheden leren.

Uit de groep van 56 jongeren van het Leo Kannerhuis, vanwie er 42 intern en 14 in dagbehandeling zitten, zijn 12 jongeren geselecteerd die meedoen aan het nieuwe project 'Van wissel naar werk'. Daarin worden zij intensief voorbereid op een stageplaats. Het project is een jaar geleden begonnen met een tweejarige subsidie van 160000 gulden van het Europees Sociaal fonds. Het niveau van de jongeren loopt sterk uiteen.

André Endeman, hoofd van De Wissel: ,,Bij sommige jongeren denk je eerst: daar is toch niets mis mee? Zij kunnen heel goed verbloemen dat zij in hun eigen wereldje zitten.'' Hij staat op, gooit zijn hoofd naar achteren en wappert met zijn handen. ,,Dat is het beeld van klassiek autistische kinderen.'' Tegenwoordig spreekt men van 'autistisch spectrum'. Ieder heeft zijn eigen behandelplan nodig.

Jojanneke woont in het Hostel in Doorwerth, in een van de zeven gezinswoningen van het Leo Kannerhuis. In de gang staat een doos met groenten. In de huiskamer ligt het dagblad de Gelderlander op tafel. Verder ligt alles achter kastdeuren verborgen. Er staat geen kopje op het aanrecht. Orde, rust en regelmaat, daar voelen de jongeren zich het beste bij. In het kantoor hangt een schema waarop het programma van uur tot uur staat aangegeven. Jojanneke komt de trap af, een klein meisje van 17 met ringetjes in haar oren, gestoken in een strak blauw hempje en een zwarte stretchbroek: 'ik dacht dat er een fotograaf mee zou komen?'.

Deze ochtend gaat Jojanneke naar de croissanterie. Ze loopt daar sinds januari stage, twee keer in de week, van elf tot half vier. Tot vorig jaar deed het team van De Wissel alleen aan voorbereiding op een stage. De jongeren werden op nagebootste werkplekken als een timmerplaats, een keuken en kantoor vakinhoudelijk en mentaal geschoold. Na twee tot drie jaar werd een stageplaats gezocht en moesten ze De Wissel loslaten. Door nu sneller een stage te zoeken en die van dichtbij te begeleiden, hoopt het behandelingsteam van De Wissel de jongeren sneller en beter voor te bereiden op een baan.

Jojanneke is een felle, ze vecht voor een zo gewoon mogelijk leven. Ze mocht al stage lopen toen ze de eerste maanden in de observatieperiode zat. Twee jaar geleden werd haar autisme ontdekt. Ze is nu acht maanden bij het Leo Kannerhuis. Haar kamer is verboden terrein omdat ze 'bezig is'. Ze wil liever op het balkon zitten. Later doet ze toch even haar slaapkamerdeur open omdat ze het schilderij wil laten zien dat ze nog op de mavo had gemaakt: ,,het heeft nog een hele tijd op school gehangen.'' Het is een collage met buitenaardse wezens en futuristische gebouwen.

Jojanneke is al twee jaar bezig met het natekenen van de St. Pieter in Rome. De voorkant is af. Precies uitgemeten potloodlijnen weerspiegelen de trappen en façade van het bouwwerk. Het papier is wat smoezelig. Ze heeft er al een tijdje niet aan gewerkt: ,,Sommigen doen hun hele leven hetzelfde. Ik heb bevliegingen. Vroeger was ik met de dood bezig. Ik weet veel op aardrijkskundig gebied, vooral over Italië. Zuid-Italië is heel droog, Noord-Italië heeft veel bergen en meren. En de mensen? Die zijn kleiner dan Nederlanders. Italië was vroeger een beetje een preoccupatie van mij.''

Iedereen van het Leo Kannerhuis gebruikt het woord 'fiepen'. Een van de jongens had het werkwoord verzonnen om af te komen van het omslachtige 'gepreoccupeerd zijn', het voortdurend bezig zijn met één bepaald onderwerp. Als je fiept op ronde voorwerpen, dan kan een bierviltje je volledig uit een bezigheid halen. Op hun werk moeten de jongeren dat onder controle zien te krijgen. Dat kost wilskracht. Een tot twee uur werken is al veel. Met structuur, een veilig klimaat en constant herhalen, bouwen ze hun concentratie op. Zo af en toe nemen ze een 'fiep-uurtje' om te ontspannen.

Bij de croissanterie duikt Jojanneke de keuken in. Buiten staat een groot terras opgesteld. Fred en Ans, haar werkgevers, hebben het druk. Na een tijdje komt Ans aan de leestafel zitten om een shaggie te draaien. Aanvankelijk zou Fred Jojanneke begeleiden, maar al snel trok ze naar Ans toe. Fred zag ze toch meer als baas. Ans: ,,Ik wil niet overdreven enthousiast doen, maar ze doet het professioneel achter de schermen. Je doet haar een keer iets voor en ze doet het beter na. Laatst vroeg ik haar de peterselie fijn te snijden. Vervolgens moest ik haar vragen het iets minder fijn te doen. Ik heb geleerd dat ik haar de dingen eerst moet laten afmaken voordat ik een andere opdracht kan geven, anders loopt het mis. Ik herken die blik in haar ogen als ze het te druk krijgt. Maar ze blijft rustig. Vorige week toen het zo druk was, was er sprake van een dalletje, maar toen ik hielp met de afwas ging het weer goed.''

In het begin bediende Jojanneke alleen de afwasmachine, nu mag ze groentes snijden en borden opmaken. In de keuken wast ze de sla. 'Lollo rosso', verbetert ze. Even later staat ze achter de glazen vitrine de borden te garneren. Geconcentreerd schikt ze de sla, komkommer, eieren en augurken op identieke wijze op ieder bord. Zo af en toe vraagt Ans haar een tafel af te ruimen. Bedienen doet ze liever niet. Vroeger had ze een baantje bij een pannenkoekenrestaurant. Daar werd ze helemaal onzeker van al die verschillende opdrachten: 'doe dit, doe dat. Je doet het niet goed'. Een van de serveersters haalt een bestelling op en verzucht dat het tropenseizoen is begonnen. Jojanneke reageert snel: 'Ze hebben een malariamug ontdekt. Nee echt, serieus.'

,,Het blijft oppervlakkig wat hier gebeurt. De contacten, de gesprekken. Ideaal voor Jojanneke'', zegt Dianne, de stagetrainer. Jojanneke vertoont volgens haar sociaal wenselijk gedrag. Ze doet vreselijk haar best om zich te gedragen zoals alle meisjes van haar leeftijd. ,,Maar herinner je je die situatie vanochtend in het Hostel?'' vraagt Dianne. ,,Toen Wouter het had over het maken van de Hostel-krant. Oké, Wouter fiept op praten, maar Jojanneke ging er dwars tussendoor met de vraag of ze nog kon tappen op het jaarfeest. Dat feest is pas van de zomer, maar daar liep ze dan mee rond in haar hoofd en dat valt dan niet uit te stellen.''

Jojanneke wil de bakkersopleiding gaan doen, maar het is de vraag of ze dat wel redt in het reguliere onderwijs. Dianne kijkt voor zich uit en zegt: ,,Wij denken in niveaus van vaardigheden. Die variëren van dagbesteding, waar ze creatief bezig kunnen zijn tot de sociale werkplaats, of beter gezegd: een beschermde werkplek. Ten slotte kunnen sommigen doorstromen naar regulier werk. Maar kijk naar Jojanneke, alles gaat goed, leuk. Toch zal je voor haar zo'n werkplek moeten zien te vinden als waar ze nu zit, waar mensen haar in de gaten houden. Dat is de realiteit.''

Heidi, 22 jaar maar met het uiterlijk van een zestienjarige, korte zandkleurige broek, geruit bloesje en witte benen met blauwe plekken van het softballen, en een bruin gebrand gezicht, loopt stage bij de kinderboerderij van Groot Schuylenburg, een leefgemeenschap voor mensen met een verstandelijke handicap. Toen een jaar geleden de diagnose autisme was gesteld, heeft ze het eerst nog op de politieschool geprobeerd. Daar had ze het snel bekeken.

,,Ik weet eigenlijk niet meer zo goed wat ik wil worden. Ik loop liever niet meer zo op mijn tenen.'' Op de kinderboerderij zijn de mensen aardig. Met Bert neemt ze de nieuwste films door. Hij houdt ook van spannende films. In december was ze naar Sixth Sense geweest, over een jongetje die de geesten van dode mensen ziet. Zijn moeder begrijpt hem niet. Hij zelf snapt ook niet wat hem overkomt, tot een psychiater het hem uitlegt.

Vanuit De Wissel zoeken ze naar een andere stageplaats voor Heidi, want eigenlijk is de plek op de kinderboerderij onder haar niveau. Het is lastig, want ze is huiverig geworden. André kijkt een beetje gepijnigd. Hij weet dat hij op het juiste spoor zit. Hoe meer begeleiding naar zelfstandigheid hoe beter het is voor deze jongeren, maar hoe leg je dat de subsidiegever uit? ,,Ik weet niet precies aan welke eisen ik moet voldoen, maar als iemand hier binnenkomt met de stelling 'ik word advocaat' en er uiteindelijk achterkomt dat hij het gelukkigste is met een uitkering, een flat en een dagbesteding, dan is dat voor mij winst.''

De conclusies na het eerste jaar zijn voorzichtig positief. Twee jongeren hebben nu betaald werk, iets wat in het reguliere traject in de laatste twee jaar maar één keer was voorgekomen. Vooral de rol van stagetrainer is belangrijk, als intermediair tussen werkgever en werknemer. Contact met collega's blijft moeilijk.

De invulling van de vrije tijd is zeer lastig, het behoort bij de therapie. De jongeren die intern wonen gaan om het weekend naar huis. ,,Soms hebben ze hele verhalen na het weekend'', vertelt André, ,,over concerten waar ze geweest zijn. Vraag je door, dan blijkt dat ze zijn meegetrokken door een vaste kern. Krijgen die jongens een vriendinnetje, dan is het snel afgelopen.''

's Ochtends op het balkon had Jojanneke uitvoerig verteld over haar drie vriendinnen. Met hen gaat ze in het weekend naar café Spoorzicht in Eerbeek, naar concerten van Blof, Abel en Rowwen Hèze. ,,Maar vergis je niet, dat baantje in de wasserij waar Jojanneke in het weekend werkt, heeft ze ook om een goede invulling te geven aan de uren'', waarschuwt stagetrainer Dianne. In het Hostel, waar ze woont, heeft ze geen echte vrienden. 's Avonds voetbalt ze wel eens met de jongens.

Heidi heeft eigenlijk geen vrienden. ,,Ik word onzeker van andere mensen. Het is altijd verrassend hoe iemand reageert. De ene keer lachen ze om een grap die ik maak, de andere keer juist niet, terwijl het dezelfde grap is.'' Haar tweelingbroer heeft ooit eens schertsend gezegd dat ze te kieskeurig is, maar zelf wil ze teleurstellingen voorkomen. 'Ik kan me prima alleen vermaken.' Met haar broer speelt ze nog wel eens piano. Dan zingt zij. Als hij een slechte dag heeft gehad, gaat hij bij zijn zus langs, even praten. Maar sinds hij een jaar of zestien is trekken ze niet meer zo veel met elkaar op. Hij heeft zijn eigen vrienden met wie hij wel eens de kroeg induikt. ,,Ik ben een keer mee geweest en verveelde me kapot bij die harde muziek. Al die geluiden.''

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden