Werk zat, tot ze je huid zien

De zigeuners en Hongaren kunnen elkaar niet luchten of zien, maar de Hongaren hebben de macht, dus doet discriminatie de zigeuners het meeste pijn. Er is één lichtpuntje: de rechterlijke macht functioneert en deelt zelfs schadevergoedingen uit.

Bij de McDonald's op het Blaha Lujza Plein staan twee klerenkasten van veiligheidsmensen, haar in een paardenstaart, armen vol met tatoeages. Zigeuners, net zoals een flink deel van de klanten in dit fastfood-restaurant aan de rand van het achtste district, Boedapests onofficiële zigeunerwijk.

Timea Diepeveen, getrouwd met een Nederlander, zelf van roma-afkomst, kijkt van de twee types niet op. Dat er veiligheidsmensen rondlopen, vindt ze normaal, en natuurlijk neemt McDonald's daar in dit restaurant zigeuners voor: ,,Want het loopt hier wel eens uit de hand en wij nemen van zigeuners toch sneller een aanwijzing aan dan van een niet-zigeuner.''

Trek een dag met bewoners van het achtste district op, en je hoort weinig vriendelijks over de gadzo's, de niet-zigeuners. Net zomin als je van Hongaren veel vriendelijks over roma hoort. Stinkende zigeuners, stomme boeren: scheldwoorden zijn er genoeg en discriminatie en intolerantie zijn over en weer troef. Maar er is een belangrijk verschil; de Hongaren maken de wetten en hebben de macht. Zij hebben de banen te vergeven. Hun discriminatie doet meer pijn.

Neem Timea's broers, twee volleerde porseleinschilders wier werk overal aan de ouderlijke muren prijkt, maar die in hun vak niet aan de slag komen. Of Timea's vader, klarinetspeler en gepensioneerde legerofficier. Onlangs solliciteerde hij als bewaker in een gebouw, waar ze hem als ex-officier graag wilden hebben. Tot ze zijn donkere huid zagen en er alleen nog een baantje als parkeerwachter vrij bleek te zijn.

Timea heeft al lang haar conclusie getrokken en wil voor de buitenwereld haar afkomst eigenlijk niet weten. Zij blondeert haar haar en kleedt zich als een gadzo. Ze leeft buiten de wijk en is blij dat haar man zo zichtbaar geen zigeuner is. Wat niet wegneemt dat zij met een zekere minachting over gadzo's kan spreken en haar familie haar man vooral accepteert, omdat hij als violist zigeunermuziek speelt.

Het achtste district geldt als een arme wijk. Huizen met afbladderende gevels, hoertjes die op deze regenachtige dag in de portieken staan te klappertanden. Overal tralies voor de ramen en opmerkelijk lege straten: veel mensen hier kunnen zich geen auto veroorloven.

Maar het is een wijk met veel gezichten. Er is de verveloze eenkamerflat zonder eigen wc, waar Maria, haar vriend en haar vier kinderen wonen. Maria is niet haar echte naam. Die geeft ze liever niet, want ze woont illegaal in een gekraakte woning, en verdient bovendien zwart bij als schoonmaakster in een school.

Even verderop is de comfortabele, witgesauste vier-kamerwoning waar Timea's vader gasten vol trots rondleidt. En om de hoek is er nog het grote, met barokke overvloed aangeklede appartement van violist Ernö Kallai Kis, met kasten vol porselein en liefdevol gekoesterde antieke violen. Al wat de drie families bindt, is hun wijk, en hun afkomst.

Maria kwam drie jaar geleden naar Boedapest. Ze woont in een krot, maar dat is nog altijd beter dan het dorp waar ze vandaar komt. ,,Daar let iedereen op iedereen. Hier kun je wat regelen als het nodig is.'' Ze leeft van de kinderbijslag, de steun en haar zwarte bijverdiensten. Illegaal is het wel, maar een vetpot zeker niet. De familie moet rondkomen van zo'n 350 gulden per maand. Er is geen speelgoed en weinig kleding. De twee oudsten gaan naar school, de kleinsten blijven thuis. Voor de kleuterschool moeten ze officieel in de wijk ingeschreven staan.

Steeds hangt het gezin de dreiging van een huisuitzetting boven het hoofd. Sinds een maand is de wetgeving versoepeld die het mogelijk moet maken om krakers uit te zetten, een maatregel die door zigeunerorganisaties als discriminatie is bestempeld, omdat vrijwel alle krakers zigeuners zijn.

Maria klaagt bovendien over de buurtschool waar haar kinderen heengaan. De school wordt vrijwel alleen door zigeunerkinderen bevolkt en de sfeer is zeer gewelddadig. Haar zoon brak ooit zijn been op school en wordt regelmatig bestolen. De onderwijzeres grijpt nooit in. De jongen gaat dan ook niet buitengewoon graag naar school en is deze dag thuisgebleven.

Maar verder haalt Maria wat goedlachs de schouders op over het leven. ,,Er zijn zigeuners die naar Canada gaan, of naar Frankrijk. Maar dat is voor ons soort mensen niet weggelegd. Dat kan alleen als je geld hebt.''

Zoals de man in de Zigeunerclub, een soort buurthuis, die bij onze binnenkomst meteen vraagt wat de opties zijn om in Nederland 'asiel' aan te vragen. Hij zit in 'het hotelwezen' en verhuurt vermoedelijk kamertjes per uur. Hij was eerder in Canada, zegt hij, maar daar vonden ze niet dat hij voor asiel in aanmerking kwam.

Voor Ernö Kallai Kis en zijn vrouw Aranka is asiel geen onderwerp. De succesvolle violist en zijn vrouw, een kapster, ontkennen met klem dat zij gediscrimeerd worden. Zij hebben gadzo's als buren en gadzo-vrienden bij wie ze thuis komen. Aranka heeft volgens eigen zeggen nog nooit een probleem gehad om in haar vak werk te vinden.

Kis en zijn vrouw hebben het niet zo op de klachten van hun buurtgenoten. Aranka kent een van de onderwijzeressen van de buurtschool persoonlijk: ,,Natuurlijk doet ze niets tegen dat geweld. Ze is gewoon bang. Bang voor de kinderen, en ook voor hun ouders, want die staan bij het minste of geringste voor de deur als ze vinden dat hun kind door een onderwijzer onheus is behandeld.

Ze ontkennen niet dat hun acceptatie door de gadzo's voor een groot deel aan hun grote aanpassingsvermogen ligt. Ernö oogt eerder joods dan als een zigeuner, en Aranka doet er alles aan om aan de buitenwereld te tonen hoe netjes ze is. ,,Je moet je aanpassen aan de meerderheid. Neem de Olah-zigeuners (een zeer traditionele groep, red.). Die maken zelfs op ons vaak een slechte indruk. En Hongaren maken vaak geen onderscheid.''

Ook schrijver, componist en filmproducent Tivadar Fatyor legt de achter stand ten dele bij de zigeuners zelf. In de kale redactieruimte van de lokale Roma Radio betoogt hij dat een zigeuner in Hongarije wel degelijk wat kan bereiken. Maar, zegt hij er eerlijk bij: ,,Je moet je wel twee keer zo hard inspannen. Natuurlijk proberen mensen je in een hokje te stoppen. Maar ik heb er altijd voor gezorgd dat ik de dingen die ik deed zo goed deed, dat er niets op mij aan te merken was.''

Maar als sleuvengraver heeft niemand veel toekomst. Het draait, zegt Fatyor, uiteindelijk allemaal om onderwijs en daar laten veel kinderen en hun ouders het volgens hem afweten. Hij sponsort talentvolle kinderen en heeft er al een aantal zien mislukken, niet vanwege discriminatie, maar vanwege hun gebrek aan inzet.

,,Een jongen was aangenomen bij het Weens Philharmonisch Orkest. Een fantastische baan, maar hij werd ontslagen, omdat hij niet op repetities verscheen. Dat kan natuurlijk niet. Als kinderen weigeren te werken, moeten ze niet verbaasd zijn als ze van school worden getrapt. Maar als ik ouders op het schoolgedrag van hun kinderen aanspreek, geven ze me lang niet altijd gelijk''.

Wat niet wegneemt, dat er volgens hem dingen anders moeten. Nog steeds zijn er bijvoorbeeld onderwijzers die er geen notie van hebben dat sommige kinderen uit hun klas thuis geen Hongaars maar een zigeunertaal spreken. Nog steeds heb je onderwijzers als de biologieleraar die onlangs werd aangeklaagd, omdat hij zijn leerlingen leerde dat zigeuners van nature stinken.

Een groot probleem, constateert hij, is dat veel van de traditionele beroepen van zigeuners verdwenen zijn. Maar daaraan kun je maar een ding doen: je aanpassen en iets anders gaan doen. Natuurlijk is er ook discriminatie, zegt Fatyor, maar hij waarschuwt dat armoede op zich geen discriminatie is: ,,In Hongarije zijn niet alleen zigeuners arm, ook een hoop gadzo's''.

Maar er worden jongens door de politie aangehouden, alleen omdat ze een donkere huid hebben. Er worden mensen mishandeld bij hun arrestatie. Er zijn skinheads. ,,Maar dat bestaat in Amsterdam of New York allemaal ook. Daar is ook discriminatie. Buitenlandse journalisten zijn er altijd op gebrand om te horen hoe erg het allemaal is. Maar dat is nep. Het zit bij veel zigeuners gewoon tussen de oren.''

Toch, van tussen de oren kun je nauwelijks spreken als je het verhaal hoort van Timea's oom, wiens wat donkerder uitgevallen kinderen alledrie door skin heads zijn mishandeld. Of van Timea zelf, die ondanks haar geblondeerde haar, vanwege haar wat donkere huid in iedere winkel waar een bordje 'personeel gevraagd' op de deur hangt, te horen krijgt dat de vacature net is vervuld.

Belangenorganisaties hebben het met proeven vastgesteld: banen die voor een zigeuner vergeven waren, bleken tien minuten later voor een blonde sollicitant nog vrij. Kroegen die vol waren, hadden even later weer plek voor niet-zigeuners.

De dossiers van een organisatie als NEKI, een advocatenbureau voor minderheden, staan vol met namen van mensen die onterecht werden gearresteerd en door de politie mishandeld. Hongarije heeft nog steeds geen anti-discriminatiewet en die staat ook niet hoog op de agenda. ,,De huidige regering is niet zo gevoelig voor de Roma-problematiek'', aldus Gioia Maiellano van het Europese Centrum voor Roma Rechten.

Maar om te zeggen dat de overheid helemaal niets doet, zou ook onzin zijn. Er is de Roma-Radio, er zijn projecten zoals de Gandhi-School in Pecs, bedoeld om het voortgezet onderwijs onder zigeunerkinderen te stimuleren, de minister van onderwijs praat met zigeunerorganisaties over verbetering van de situatie.

En een ding functioneert wel, aldus Maiellano: ,,De rechterlijke macht in Hongarije werkt aanzienlijk beter dan in bijvoorbeeld een buurland als Roemenië. Er zijn tot nu toe maar weinig mensenrechtenzaken uit Hongarije doorgegaan naar het Hof voor de Mensenrechten in Straatsburg. Een rechter accepteerde onlangs zelfs een test met een Roma en een Hongaar als bewijs dat een restaurant discrimineerde en kende op basis daarvan een schadevergoeding toe. Dat is tot nu toe vrij uniek in de regio.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden