Wereldwijs na een rondje om het dorp

Om Leermens heen fietsen is een fluitje van een cent. (FOTO JAN BLAAUW) Beeld
Om Leermens heen fietsen is een fluitje van een cent. (FOTO JAN BLAAUW)

Het kan, in Nederland: ruim 30 kilometer fietsen zonder iemand tegen te komen.

Wie in het Groningse dorpje Leermens is geweest, weet wat er in de wereld te koop is. Althans, dat is wat de uitdrukking ’Hai is om Leerms kommen’ (‘hij is om Leermens gekomen’) volgens de overlevering zou betekenen.

De uitspraak is haast ironisch: het dorp is klein en telt niet veel meer dan 270 inwoners, dus ’er omheen komen’ is een fluitje van een cent. Ook nu nog is een wandeling rondom het wierdedorp mogelijk, vanwege de ossengang die er nog intact is en het gehele dorp omringt. Middenin het ronde dorpje stonden vroeger boerderijen, meestal met de stalkant naar buiten toe, zodat de koeien via de ossengang het land op konden lopen.

Leermens is een dorp op één van de ongeveer zeshonderd wierden die Groningen ooit rijk was.

Wierden – kunstmatige woonheuvels die bewoners en hun vee veiligheid boden bij hoog water – werden tussen 500 voor en 1000 na Christus aangelegd. Niet alleen in Groningen, maar langs de hele Waddenkust.

De wierden waren vaak vijf tot zes meter hoog en Leermens zou behoren tot één van de hoogste wierdedorpen in Groningen. Vaak werd een boerderij op de verhoging gebouwd, de zogeheten ’huiswierde’. Huiswierden groeiden naar elkaar toe en zo konden dorpswierden ontstaan.

Rondjes om het dorp zijn tot op heden voorbehouden aan de inwoners van een rond wierdedorp als Leermens of Westeremden. Anders is dat voor dorpelingen uit Stedum of Loppersum, omdat die wierdedorpen rechthoekig zijn. Nog steeds is die vorm zichtbaar. Van oorsprong zijn deze dorpen echte handelswierden, met vaak dwars door het midden een lange hoofdstraat.

Rond het jaar 1200 werd de Waddenkust deels bedijkt en werden de wierden overbodig.

Veel ervan werden afgegraven, bijna op oneerbiedige wijze: de plekken waar boerderijen of kerken stonden bleven overeind, terwijl de grond van de onbebouwde delen verkocht werd om zijn vruchtbare aarde. Vanaf 1850 – toen er nog geen kunstmest bestond – was de grond goud geld waard. Hij werd verkocht en naar veenkoloniën getransporteerd.

We beginnen de Wierdenroute in het Groningse Ten Post en fietsen van daaruit naar het noordoosten. Via Winneweer en Garrelsweer – waarover de meningen van haar status als wierdedorp uiteenlopen – komen we terecht in Wirdum, Eenum en Leermens: bij uitstek oorspronkelijke wierdedorpen die bijna kunstmatig uit het landschap verrijzen.

Op een steenworp afstand liggen de dijkdorpjes ’t Zandt en Zeerijp, aan de oever van de monding van wat de rivier de Fivel was. ’t Zandt is zelfs letterlijk op een zandplaat gebouwd.

Inmiddels is de Fivel geheel verdwenen, alleen bij Ten Post en Winneweer is nog de meanderende vorm van de rivier zichtbaar in het Damsterdiep, waarmee het op die plek samenvalt.

Na het oostelijk deel steken we over naar de westelijke kant van de Fivel, met wierdedorpen als Westeremden en Stedum. Steeds fietsen we om streekcentrum Loppersum heen, zonder daarvan meer te zien dan de markante Lopster toren.

Bij Ten Post fietsen we een stuk langs het Damsterdiep, dat het dorp doorkruist.

Rond 1850 lag Ten Post naast het gehucht Kröddeburen – naar ’krödde’, perzikkruid, een hardnekkig onkruid – en werden beide streken slechts gescheiden door het Damsterdiep. Door de uitbreiding van de scheepvaart in het Damsterdiep groeiden Kröddeburen en Ten Post naar elkaar toe.

Het is er doodstil – dat kan hier nog. Nauwelijks een mens tegen het lijf gelopen, weten we na 31 kilometer Gronings landschap wat er in de wereld te koop is.

(Trouw) Beeld
(Trouw)
(Trouw) Beeld
(Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden