Wereldproblemen los je zo op

Jonathan Tepperman zocht en vond een remedie tegen negen plagen, maar je wordt er niet altijd vrolijk van

Amerika is het beste land van de wereld - voor gasboringen. Het is ook het land dat de afgelopen jaren, en dit jaar helemaal, liet zien hoe een democratie in een stinkend moeras kan verkeren.

Kijk dus naar de Verenigde Staten als je wilt dat je economie dynamisch en innovatief is, zegt Jonathan Tepperman. En neem, beste Amerikanen, als je verlost wilt worden van die eeuwige politieke patstelling bij jullie een voorbeeld aan... Mexico.

In 'De oplossing' ('The Fix') neemt Tepperman, hoofdredacteur van het gezaghebbende vakblad Foreign Affairs, je als lezer mee op een reis door de wereld op zoek naar soelaas voor negen grote problemen, de 'plagen': economische ongelijkheid, migratie, moslimextremisme, burgeroorlogen, corruptie, de vloek van de grondstoffenrijkdom, conflicten rond energiebronnen, de val van de middeninkomens en politieke patstellingen.

Hij vindt bij elke plaag weer een ander land waar ze eraan ontsnapt zijn. Aan het eind van de rit heb je dus een idee hoe het allemaal een stuk beter kan worden in de wereld. 'De oplossing' is daarom een optimistisch boek. Al zullen idealisten er niet helemaal blij van worden.

Neem wat Tepperman optekende in Rwanda. Als er één land is dat er naar de mens gesproken nooit meer bovenop had moeten komen, dan is het wel dat Oost-Afrikaanse land. In 1994 doodden leden van de ene etnische groep, de Hutu's, driekwart van de leden van een andere groep, de Tutsi's: een miljoen mensen. Toen de Tutsi-rebellenleider Paul Kagame in 2000 president werd, was er eigenlijk geen staatsapparaat meer: geen ambtenaren, geen archieven, nauwelijks rechters. En vooral natuurlijk: geen echt volk meer.

Zestien jaar later moet je vaststellen dat Rwanda toch is blijven bestaan. Het heeft een functionerende overheid, onderwijs en gezondheidszorg zijn er beter dan in veel andere landen die zo arm zijn. En 95 procent van de Rwandezen is optimistisch over de toekomst.

Dat is grotendeels te danken aan Kagame, en zijn keus voor gacaca, plaatselijke lekenrechtbanken, om de vele daders van de moorden over en weer te berechten. Op die manier kreeg hij de overvolle gevangenissen leeg, en kon Rwanda die ijselijke periode afsluiten en naar de toekomst gaan kijken.

Zo goed en zo kwaad als het ging dan. Het was 'massajustitie voor massamoorden', zo citeert Tepperman de oud-directeur van Human Rights Watch in Rwanda, Lars Waldorf. Mensenrechtenorganisaties hadden veel kritiek op de gacaca, omdat verdachten daar niet de waarborgen kregen die je in een normale rechtbank verwacht. Het hele dorp praatte mee op de zittingen, en de rechters die het oordeel velden, waren maar een paar dagen op cursus geweest. Maar het was, betoogt Tepperman, het beste wat je kon doen in die omstandigheden. Meer eisen dan dat zou ethisch en juridisch gezien misschien terecht zijn geweest, maar had Rwanda niet uit de put van haat en wraakzucht kunnen helpen.

Wat voor de gekozen oplossing geldt, geldt ook voor de man die haar bedacht. Paul Kagame is bepaald geen heilige. Met verkiezingen die hem telkens in het zadel houden met zo'n 90 procent van de stemmen kun je Rwanda geen democratie noemen. Journalisten en politieke tegenstanders zitten gevangen omdat ze de eenheid van het land in gevaar brachten.

Maar toch kun je hem als voorbeeld zien, vindt Tepperman. Kagame onderkende wat Rwanda nodig had op het moment dat het erom spande. Hij herkende de crisis waarin het land zich bevond als een situatie waarin radicale verandering mogelijk was. Hij verzon voor een plaatselijk probleem een oplossing binnen de plaatselijke cultuur. En hij streefde niet naar de perfecte oplossing, maar nam genoegen met het haalbare.

Die aspecten komen overal terug in het boek. In Canada was het Pierre Trudeau die zijn land zo door een crisis loodste dat het er beter van werd. De Franstalige premier, ooit behoorlijk xenofoob, zag eind jaren zestig de eenheid van Canada wankelen door de eisen van de Franstaligen in Québec. En hij zag hoe de economie werd afgeknepen door een gebrek aan arbeidskrachten. In plaats van te schipperen, koos hij voor de vlucht vooruit: in Canada werden voortaan alle culturen erkend, en immigratie werd een onderdeel van de identiteit.

Dat is wonderwel aangeslagen. Ook nu nog is het verwelkomen van buitenlanders, als economische migrant of als vluchteling, in Canada een zaak van nationale trots.

Al die voorbeelden, en al die goede aflopen, maken van 'De oplossing' een boek dat je meesleept in optimisme, terwijl je wel de hele tijd wordt geprikkeld om nuchter te blijven.

In Indonesië bijvoorbeeld krijgen drie opeenvolgende presidenten, Abdurrahman Wahid, Megawati Soekarnoputri en Susilo Bambang Yudhoyono, lof voor het behoeden van hun land voor moslimterrorisme. Ze deden dat door enerzijds radicale moslimpartijen deel te laten nemen aan de democratie, en anderzijds programmapunten van die partijen over te nemen. In dat hoofdstuk blijft niet onvermeld dat Yudhoyono de andere kant op keek, kennelijk als concessie, bij de aanvallen die extremisten deden op de Ahmadiyahsekte, een islamitische beweging die haar oorsprong heeft in India. Maar erg lijkt Tepperman daar niet mee te zitten. Kennelijk moesten de Ahmadiyahs maar het offer brengen voor het welzijn van hun land?

Misschien ga je als beschrijver van wereldproblemen vanzelf zo denken als je veel praat met en leest over degenen die er iets mee moeten. Overal waar hij kijkt, ziet Tepperman niet alleen problemen en hun oplossingen, maar ook de interessante, krachtige, origineel denkende individuen die het voor elkaar kregen die oplossingen uitgevoerd te krijgen.

Mensen als dictator Park Chung-hee die een failliet naoorlogs Zuid-Korea met harde hand aan zijn eerste groeispurt hielp. President Enrique Peña Nieto van Mexico die geheime besprekingen met zijn aartsvijanden begon om de al meer dan tien jaar durende dure politieke patstelling in het land te doorbreken. President Lula van Brazilië die met zijn bijstandsysteem voor de armen, de Bolsa Família, kwam, omdat geen enkele andere maatregel tegen de enorme sociale ongelijkheid bleek te werken. Ook over die drie vallen de nodige slechte dingen te vertellen. Maar leiders in andere landen kunnen veel van haar leren.

Jonathan Tepperman: De oplossing (The Fix) Vert. Mieke de Vos en Albert Witteveen. Spectrum; 416 blz. euro 29,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden