Wereldburgers achter gesloten gordijnen

Straatbeeld in het centrum van Kunduz. Voor veel Nederlanders is Afghanistan een ver-van-mijn-bed-show. (FOTO JOÿL VAN HOUDT) Beeld Joel van Houdt

Met een eventueel afwijzen van een nieuwe missie in Afghanistan keert Nederland zich verder naar binnen. ’We’ hebben het buitenland niet meer nodig, lijkt het.

Het debat over de missie in Afghanistan gaat over veel meer dan de vraag of Nederland tweehonderd militaire en civiele trainers naar de provincie Kunduz moet sturen. Nederland staat op een tweesprong: meedoen met de internationale gemeenschap of zich neerleggen bij de vaststelling dat daarvoor geen politieke en maatschappelijke meerderheid te vinden is.

Het doet hoogleraar Henri Beunders (geschiedenis van maatschappij, media en cultuur) denken aan de tijd vóór de Tweede Wereldoorlog, toen Nederland dacht zich aan de internationale woelingen te kunnen onttrekken. Beunders noemt het fool’s paradise, het misplaatste idee van een gelukzalig bestaan terwijl om je heen de wereld in brand staat. „Nederland heeft niet alleen de nare neiging om naar binnen te keren, maar ook om te doen alsof het een eilandje is in de wereld dat geheel en al van zichzelf kan bestaan, zonder enige verplichting tegenover de buitenwereld.”

Mede door de opkomst van populistische partijen als de PVV en de SP is de internationale oriëntatie van Nederland minder vanzelfsprekend geworden. Vanouds was Nederland sterk op het buitenland gericht, waarbij handelsbelangen hand in hand gingen met een morele boodschap, de spreekwoordelijke koopman en de dominee met het opgeheven vingertje. Dat is de laatste jaren veranderd. Hoogleraar internationale betrekkingen Peter Volten vindt dat raar. „We willen een internationale rechtsorde, maar doen er niets aan als het te gevaarlijk wordt.”

Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw zijn veel zekerheden weggevallen. De militaire samenwerkingsorganisatie Navo raakte na de val van de Muur in 1989 op drift. Regeringen van lidstaten konden dat vacuüm niet opvullen. „De Navo is niet in staat geweest om na de val van de Muur een zinnig strategisch concept op te stellen. Zonder strategie geen regie. Dat zie je in Nederland ook gebeuren. De politiek-bestuurlijke elite geeft geen leiding of richting aan het debat en dan gaat de partijraad ermee vandoor. Nu zijn we al zo ver weggezakt dat we niet eens meer een civiele en vriendelijke taak kunnen uitvoeren.”

Dat volgens opiniepeilingen een meerderheid van de bevolking tegen de nieuwe missie is, kan Volten wel verklaren. Voorafgaand aan de missie in Uruzgan heette het dat Nederland in de Afghaanse provincie ging meehelpen met de opbouw. De praktijk bleek ingewikkelder: er moest ook flink gevochten worden om die opbouw mogelijk te maken. Volten: „Die dubbele houding krijgen mensen op termijn in de gaten. Het is een fundamentele fout waarvoor nu de rekening wordt gepresenteerd.”

Buitenlandse onderwerpen worden steeds vaker ’ge-binnenlandiseerd’, zoals Volten het noemt. Doordat burgers met grotere bestuurlijke verbanden te maken krijgen, worden ze angstig en keren zich van de weeromstuit naar binnen waar het, ogenschijnlijk, nog veilig en overzichtelijk is. Populistische partijen spelen met succes op dat sentiment in. Dat wil volgens cultuursocioloog Peter Achterberg nog niet zeggen dat de idealen van de jaren zestig zijn verdwenen. „Die idealen van individuele vrijheid, zelfontplooiing en je als wereldburger gedragen, leven nog steeds. De links-libertaire hoger opgeleiden houden zich op dit moment koest, maar dat zal zeker veranderen.”

Uit onderzoek van de faculteit sociale wetenschappen van de Erasmus-universiteit Rotterdam naar de ontwikkeling van de publieke opinie blijkt dat het links-libertaire deel van de bevolking vanaf 1970 onafgebroken groeit. Achterberg: „Dat zie je ook aan de groei van een partij als D66 en GroenLinks dat redelijk stabiel blijft. Ongeveer de helft van de kiezers is niet rechts, maar hun stemmen raken verdeeld over het verbrokkelde linkse blok.”

Door de opkomst van en grote media-aandacht voor ’nieuw-rechts’ worden tegenstellingen wel scherper zichtbaar. Een afwijkende groep domineert het politieke debat. Ontwikkelingssamenwerking is geldverspilling, Nederland heeft genoeg aan z’n eigen problemen, roept de PVV. „Het heeft in Nederland lang geduurd voordat er een tegenreactie kwam op het linkse geluid. Nu zie je een overreactie op het feit dat er in Nederland nooit een uitlaatklep was.” Achterberg spreekt zelfs van een ’cultureel conflict’ dat zich aan het ontwikkelen is. Tegenover de linkse kosmopolitische mentaliteit stelt nieuw-rechts volkscultuur met Nederlandstalige muziek en tv-programma’s als ’Ik hou van Holland’.

Achterberg beschouwt de opkomst van nieuw-rechts en de afkeer van het buitenland als onderdeel van een ’pendelbeweging’. Links-libertaire kiezers gaan ’onherroepelijk’ protesteren tegen nieuw-rechts. „Het linksere geluid zal weer toenemen.” Hoogleraar Henri Beunders is daar minder optimistisch over. Hij signaleert een ’nare verontrustende onderstroom’ van Nederlanders die het buitenland wel be- en veroordelen, maar zelf geen vinger willen uitsteken. „Mensen staan steeds argwanender, cynischer en wantrouwender tegen alles wat een instituut is. Ze hebben het idee: ’We hebben niemand nodig, Amerika niet, de EU niet, niemand’. Dat wordt bevorderd door internet en met name WikiLeaks. Burgers zien zich gesterkt in het idee ’Zie je wel, er deugt allemaal geen bal van’.”

Om de cirkel rond te maken, laten politici de uitkomst van opiniepeilingen steeds zwaarder meewegen bij het bepalen van hun standpunt. Ook voor een stabiele partij als de ChristenUnie telt de publieke opinie fors mee. „Wij houden ons niet doof voor geluiden uit de achterban of samenleving. We wegen het mee in ons definitieve standpunt”, zei CU-fractievoorzitter André Rouvoet afgelopen weekeinde. Hoogleraar internationale betrekkingen Volten kan weinig waardering opbrengen voor twijfelende politici. „Als het even wat moeilijker wordt en binnenlands ligt het slecht, dan passen we ons standpunt aan, zo redeneren politieke partijen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden