...werd Kasteel toch geen minister

Gisteren werd hij honderd jaar. Maar een verzoek om een interview weigerde hij vriendelijk doch beslist. ,,Er is een tijd van komen en er is een tijd van gaan'', liet hij vanuit Rome weten.

Overigens beleefde dr. P. (Piet) A. Kasteel -oud-journalist, ex-gouverneur van de Antillen, voormalig ambassadeur en twee jaar lang particulier secretaris van Gerbrandy- het bereiken van de eeuwgrens ,,zeer spiritueel''. ,,En dat is prachtig'', vindt zoon Karel, secretaris van Cor Unum, het pauselijk secretariaat voor internationale liefdadigheid.

Op 4 november 1901 geboren te Zwolle in een klassiek rooms gezin met acht kinderen ging Kasteel sr na zijn middelbare schooltijd werken bij De Tijd, dagblad voor de katholieke intelligentsia. Vijf jaar later volgde de overstap naar de concurrentie; de behoudend-katholieke Maasbode. Daar ontwikkelde Kasteel zich tot een invloedrijk parlementair redacteur. Tevens kreeg hij er de redactionele leiding van het bijblad Nieuwe Dagblad en werd hij hoofdredacteur van Herstel, nationaal orgaan van het RK Werkliedenverbond.

Privé hield Kasteel zich bezig met straatprediking, middels het door hemzelf in 1924 opgerichte 'Gilde van de klare waarheid'. Met een fors kruis op de revers trokken de leden naar markten en pleinen om er het geloof uit te dragen. Als zicht- en hoorbaar teken dat ,,wij, roomschen, er zijn''.

Geen wonder dat het huwelijk van Kasteel werd ingezegend door de Nederlandse kardinaal Van Rossum, prefect van de pauselijke congregatie Propaganda Fide, nu congregatie voor de Evangelisatie van de volken. Van de vijf kinderen die uit dat huwelijk voortkwamen zou er later één Kamerlid worden, een ander ambassadeur.

In 1938 promoveerde Kasteel te Leuven tot doctor in de politieke en sociale wetenschappen op een, in die verzuilde dagen opvallend evenwichtige, studie over Abraham Kuyper.

Wegens zijn openlijk uitgedragen anti-nazisme achtte Kasteel het veiliger in de meidagen naar Londen uit te wijken, waar hij een functie kreeg op het Nederlandse ministerie van buitenlandse zaken. Hij trok er de aandacht van minister van justitie Pieter Gerbrandy (ARP). Toen deze in september 1940 de defaitistische De Geer opvolgde als ministerpresident benoemde hij Kasteel tot zijn secretaris en kabinetschef.

Gerbrandy mocht Kasteel graag. Mede, aldus Lou de Jong, ,,omdat ze bij wijze van tijdverdrijf op theologisch gebied elkaar in de haren vlogen. (...) Het werd telkens een geanimeerd debat''. De gereformeerde Gerbrandy had een zwak voor de vurige verdediger van het katholieke geloof. Volgens Karel Kasteel fungeerde zijn vader regelmatig als Gerbrandy's tussenpersoon in diens soms stroeve contacten met koningin Wilhelmina. Die waardeerde Kasteels openheid en liet dat ook blijken. ,,Ze heeft hem later persoonlijk beëdigd als gouverneur van de Nederlandse Antillen.''

Gerbrandy beschouwde Kasteel als een bekwaam adviseur en gaf hem de ruimte. Zo was het aan Kasteels invloed te danken dat de nieuwe premier alle ministers handhaafde (op De Geer na), aldus de historisch-parlementaire legitimiteit van de Nederlandse regering in ballingschap onderstrepend.

Zijn machtspositie bezorgde Kasteel veel vijanden binnen het regeringsapparaat. Dat werd hem tenslotte fataal. Toen secretaris-generaal van justitie J.R. van Angeren eind november 1941 vernam dat Gerbrandy zijn protégé, een man zonder enige bestuurlijke ervaring, het ministerschap van financiën had aangeboden, dacht hij eerst aan ,,een grap, een kwade droom''. Vervolgens ging hij aan de slag om het plan te torpederen, daarbij gesteund door hoge ambtenaren als D. de Man, souschef van de RVD, en prof. J. Veraart (justitie) die Kasteel ,,verdwaasde eerzucht'' toeschreef. Daarnaast beschuldigde een aantal ministers Gerbrandy van nepotisme.

Toch duurde het tot februari 1942 voordat Veraart opgelucht in zijn dagboek kon noteren dat de benoeming niet doorging. Kasteel werd ,,meer met verademing dan met instemming'' (Van Angeren) benoemd tot gouverneur van Curaçao, lees: van de Nederlandse Antillen. Een post die overigens in die oorlogsjaren hoog genoteerd stond. In de West zelf werd de door Gerbrandy doorgedrukte keuze gezien als ,,een affront, het gehele gebiedsdeel aangedaan'' (De Jong). Ondanks deze beladen start constateren Gert Oostindie en Inge Klinkers in hun mammoetstudie over het Nederlandse dekolonisatiebeleid in de Caraïben dat Kasteel erin slaagde een zeker vertrouwen bij de Antillianen te winnen. ,,Hij trachtte het sociale klimaat te verbeteren, beëindigde de internering van joodse en anti-fascistische geïnterneerden en schafte de preventieve censuur af. Zijn samenwerking met de Statenleden was kennelijk vrij goed. Defensie liet hij over aan de militairen, in het bijzonder de Amerikanen, met wie hij een goede verstandhouding had. Ook met de regering in Londen onderhield hij in het algemeen goede relaties.''

Dit nam allemaal niet weg dat vier jaar later een Antilliaanse petitie aan de koningin gewag maakte van de ,,autocratische'' manier van besturen door de gouverneur. Ook in Den Haag zagen steeds meer politici Kasteel als een blokkade op weg naar zelfstandigheid van de Antillen die men toen nastreefde. In 1948 werd Kasteel, samen met zijn collega in Suriname, Brons, tot eervol ontslag bewogen.

In de achttien jaar die volgden was hij achtereenvolgens ambassadeur in Chili, Ierland en Israël. Na zijn pensionering in 1967 vestigde Kasteel zich in Rome. Het appartement aan de Via della Conciliazione, vlak bij het Vaticaan, die hij deelt met zoon Karel, werd, als men de berichten mag geloven, een trefpunt van verontruste, rechtse katholieken uit Nederland.

Om Richard Auwerda, auteur van het boek 'De kromstaf als wapen' (1988), te citeren; ,,Intussen waren vader en zoon Kasteel begonnen een netwerk van contacten op te bouwen binnen het Vaticaan waar ze iedereen die maar luisteren wilde, vertelden hoe slecht het er met kerk in Nederland voorstond. (...) Behalve Simonis en Gijsen kwam ook Ter Schure (alle drie later bisschop, red.) in zijn Romejaren er regelmatig over de vloer. De invloed van de Kasteels is moeilijk in te schatten.'' Dat is nog steeds moeilijk, al lijkt die rol inmiddels te zijn overgenomen door het duo Hendriksen-Stienstra van het Contact Rooms-Katholieken aan de Utrechtse Nieuwe Gracht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden