Welkom in waanzinnig Rusland

Het Westen, poel van homoseksualiteit, is uit op onze olie en gas. Alleen Vladimir Poetin kan daartegen beschermen

Jana Jakovleva ging zoals elke week op maandagavond naar de sportschool. De 34-jarige Russische zakenvrouw beulde zich daar lekker af, stapte onder de douche, kleedde zich aan en wilde vertrekken. Maar bij de uitgang hielden een paar mannen in polyesterpakken haar aan. Ze waren van de FDCS, de antidrugseenheid van de politie. "Wij beschuldigen u van een zeer zwaar misdrijf", zei een van hen. "U heeft di-ethylether verhandeld."

Jakovleva kon dat niet ontkennen. Sterker: het chemisch schoonmaakmiddel was de basis van haar bedrijf. Ze importeerde het uit Frankrijk, en verkocht het door aan Russische bedrijven. Dat deed ze al tien jaar, met een officiële vergunning. Volstrekt legaal. Maar ineens, zonder aankondiging, was het spul verboden en was ze een crimineel. Zeven maanden zat ze vast, onder barre omstandigheden. Toen kwam ze op borgtocht vrij. Uiteindelijk won ze de rechtszaak, vooral door steun van oppositiepartijen en mensenrechtenorganisaties. Di-ethylether werd weer legaal.

Welkom in de waanzinnige wereld van Rusland, het land van Vladimir Poetin, waar rechteloosheid, wetteloosheid, ambtsmisbruik en willekeur heersen, waar bittere armoede is, maar ook onvoorstelbare rijkdom, waar corruptie tot in alle lagen van de maatschappij is doorgedrongen - Jana Jakovleva had onmiddellijk vrij kunnen komen als ze een miljoen dollar had betaald; onder de tafel, wel te verstaan.

Jakovleva's bizarre verhaal staat in het hart van het boek 'Niets is waar en alles is mogelijk' van Peter Pomerantsev, zoon van Russische immigranten in Londen en tv-producer. Hij woonde en werkte vanaf de eeuwwisseling jarenlang in Rusland, kent het land als zijn broekzak en kan er prachtig over vertellen.

Het is een cynisch geschreven, impressionistisch boek over het Rusland in het tweede decennium van de 21ste eeuw. Soms lijkt de samenhang van de verschillende verhalen zoek: Pomerantsev betreedt vele zijpaden, springt van de hak op de tak, heeft het in de ene paragraaf over hoertjes, in de andere over een vreemde sekte die mensen oplicht, en op een derde plek maakt hij zich boos over de stedenbouwkundige verloedering van Moskou; daarbij doorspekt hij zijn betoog met zijn ervaringen als tv-producer die van zijn bazen voortdurend de opdracht krijgt toch vooral positieve ontwikkelingen in het land te belichten.

Maar die zijn er amper, en dat is in feite de ondertoon van het boek. In naam is Rusland een democratie, met verkiezingen en een vrije pers. Maar in werkelijkheid is het een nepdemocratie waarin alle macht bij de president ligt. "Het Kremlin streeft ernaar alle vormen van het politieke discours te beheersen, zodat er buiten zijn muren geen onafhankelijke beweging tot ontwikkeling kan komen."

Poetin controleert ook de media. Pomerantsev beschrijft kort maar krachtig hoe de staatstelevisie het nieuws brengt en belicht: het Westen, dat de fascisten in de Oekraïne steunt en uit is op Russische olie en gas, zet een genocide tegen ons Russen op touw, en is zelf verzonken in een poel van homoseksualiteit. Buitenlandse anticorruptie-activisten zijn CIA-spionnen. Alleen onze president is in staat om tegen al deze narigheid op te treden, en het is goed dat hij de Krim heeft geannexeerd - het zal ze leren daar in Amerika en Europa!

Het is een giftig soort nationalisme, dat in de gebreidelde pers de klok slaat.

De Russen met hun puissante rijkdom, die hun dubieus verkregen geld uitgeven aan dure penthouses in Kensington en in chique restaurants en nachtclubs in Mayfair, komt de auteur ook tegen in Londen, waar hij sinds een jaar of vijf weer woont. Kortom, we mogen in het Westen dan wel scherpe kritiek hebben op die wanpraktijken in Rusland, maar we profiteren er ook van.

Pomerantsev gaat aan het slot van zijn boek ook kort in op de zaak-Bill Browder, de Amerikaan met tegenwoordig een Brits paspoort die jaren geleden miljarden investeerde in Rusland maar die door corruptie - alweer, fraude, oplichting en bedrog, onder andere door de Russische fiscus - zijn geld in rook zag opgaan.

Browder moest het land ontvluchten; zijn advocaat, Sergej Magnitski, werd in de gevangenis gegooid waar hij werd gemarteld en stierf. "Het Poetin-regime heeft bloed aan zijn handen", zegt Browder tegen Pomerantsev. "Vroeger was ik investeringsbankier, maar nu ben ik een mensenrechtenactivist."

Over zijn avonturen in Rusland en zijn gevecht met Vladimir Poetin heeft Browder zelf een buitengewoon spannend boek geschreven: 'Vijand van de Russische staat'. De bankier en investeerder belicht daarin ook uitvoerig zijn afkomst; die is interessant want zijn grootvader was leider van de communistische partij in de Verenigde Staten en deed zelfs twee keer mee aan de presidentsverkiezingen.

Via zijn werk kwam Browder eind vorige eeuw in Rusland terecht. Hij deed zeer goede zaken en profiteerde onder andere van de privatiseringen die in het postcommunistische land van de grond kwamen. Zijn Hermitage Capital Management groeide uit tot de grootste buitenlandse investeringsmaatschappij in Rusland.

In de succesvolle jaren was Browder een aanhanger van Poetin. Maar dat sloeg om toen vanaf 2006, 2007 de zaken slechter begonnen te gaan, onder meer door de economische crisis die Rusland trof. De investeerder werd tegengewerkt en zelfs regelrecht bestolen, en erger: hij was zijn leven in Rusland niet meer zeker.

Browder lobbyde zich een ongeluk bij het Amerikaanse Congres, en met succes: het nam de 'Magnitski-wet' aan, die visumbeperkingen oplegt aan Russen die te maken hebben gehad met de dood van Browders advocaat.

De man die schatten verdiende in Rusland is nu een scherp criticus van het land en zijn leiders, en reist de hele wereld rond om te vertellen hoe corrupt en doortrapt het Kremlin wel niet is.

In de Britse pers is zijn boek al vergeleken met een thriller van John le Carré. Dat is wel een beetje overdreven, maar boeiend en meeslepend is het zeker, Browder heeft een uitstekende pen. Het lezen van zijn boek op m'n iPad kreeg het afgelopen weekend een extra huiveringwekkende dimensie toen op hetzelfde scherm een newsflash verscheen met het bericht dat de Russische oppositieleider Boris Nemtsov vermoord was, bijna op de trappen van het Kremlin. Er zijn momenten dat je je eigen ogen niet gelooft.

Peter Pomerantsev: Niets is waar en alles is mogelijk, Het surrealistische hart van het nieuwe Rusland. Vert. uit het Engels door Willem van Paassen. Hollands Diep; 288 blz. euro 19,99

Bill Browder: Vijand van de Russische staat. Vert. uit het Engels door Jan Braks. Atlas Contact; 432 blz. euro 24,99

Een demonstratie in Moskou, naar aanleiding van de moord op oppositieleider Boris Nemtsov, die vorige week vlakbij het Kremlin werd doodgeschoten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden